کد مطلب : 162
الزيارات: 4669
اخبار » مقالات

 

کتابشناسی اصول هندسه اقليدس، با تأکيد بر تحرير خواجه نصيرالدين طوسي و آثار وابسته به آن در کتابخانه آيت‌الله العظمی مرعشی نجفي (ره)[1]

چکيده

اقليدس صوري (شکوفايي 328-385 ق‌م)، مشهورترين فيزيکدان و رياضيدان دوره‌ي باستان در يونان و صاحبِ آثار و تأليفاتِ متعدّد در قلمرو رياضيّات و فيزيک است؛ امّا او بيش‌تر به جهتِ کار هندسی ارزشمندش، مجموعه‌ي اصولش (اسطقصّات) شناخته مي‌شود، اصول هندسه و حساب اقليدس که به اختصار از آن به اصول اقليدس نيز ياد مي‌شود، ترديدي نيست که اصل آن اثر، به زبان يوناني بوده است که مستقيم از زبان يوناني يا با واسطه‌ي زبان سرياني، در اواخر سده‌ي 2 و اوايل سده‌ي 3 هجري، از سوی حجاج بن يوسف بن مطر، اسحاق بن حنين و ثابت بن قرّه، به عربی برگردانده شده است و در سال‌هاي بعد، بر حولِ محورِ آن ترجمه‌ها، تحريرات، شروح و تعليقات بر تمامي مقالاتِ آن يا بر بخشی از قضايا و گزاره‌هاي آن شکل گرفته است.

اين اثر به جهتِ استدلالاتِ عقلي محکم و برهاني، برتري دوهزارساله‌ بر آثار مشابه دارد، چه، اينکه در قلمرو رياضيّات، آن اثر به تنهايي توانسته است، تا اين اواخر، که هندسه‌ي نا اقليدسی ريماني و لوباچوفسکي به تدريج پا به عرصه‌ي وجود نهادند، پيوسته، حاکم بلامنازع جهان بماند. اين اثر ارزشمند، به جهتِ دقّت، ظرافت و اهميّت آن، بيش از دو هزار سال است که مورد توجّه، تدريس و تدرّس رياضيدانان و هندسه‌پژوهان جهان است. براي اهميّت يک اثر، کافی نيست بگوييم، آن، تاکنون بيش از دو هزار بار به چاپ رسيده است؟ هزاران نسخه‌ي دستنويس بر محوريّت اصول اقليدس، به زبان‌هاي مختلف، در کتابخانه‌هاي سراسر جهان نگهداري می‌گردد؟

از جمله‌ي آثار دستنويس کتابخانه‌ي آيت‌الله العظمی مرعشی (ره) با توجّه به موضوع مورد بحث، وجود نسخه‌هاي خطّی ارزنده‌اي در موضوع هندسه، است که به نوعي با اصول اقليدس، در قالب‌هاي تحرير، ترجمه، شرح، تعليقه و جز آن‌ها، مرتبط می‌‌شوند. در  نوشتار حدود 40 اثر دستنويس به اختصار معرّفی شده است.

کليد واژه: هندسه، اقليدس صوري، اصول اقليدس، تحرير اصول هندسه و حساب، خواجه نصيرالدين طوسی، حنين بن اسحاق، ثابت بن قرّه.

***

اقليدس بن نوقطريس بن برنيقيس صوري (د. 283 ق‌م)، پدر هندسه، مشهورترين فيزيکدان و رياضيدان يونان باستان و حوزه‌‌ي انديشه‌ي اسکندريه، صاحبِ آثار و تأليفاتِ متعدّد در قلمرو رياضيّات و فيزيک است؛ امّا اقليدس بيش‌تر به جهتِ کار هندسی ارزشمندش، يعني مجموعه‌ي اصولش با عناوين استقصّات (نام رومي)، کتاب الارکان يا اسطروشيا (نام يوناني) و أصول الهندسة و الحساب (نام عربي) شهرت دارد، که گاه به اختصار از آن، به اصول اقليدس نيز ياد مي‌شود.

اصول اقليدس، داراي 15 کتاب (مقاله) است که دو کتابِ اخيري (13 و 14) به وی منسوب است و بنابر نظر مشهور و غالب، تنها 13 کتاب (مقاله) نخست، تأليف خود اقليدس صوري است و دو مقاله‌ي ديگر گويا از ابسقلاوس باشد؛ هر چند که برخي رياضي‌دانان، حتّي در نسبتِ برخي مقالات ديگر نيز، به اقليدس، ترديد نموده و مشخّصاً مطالبِ مقالاتِ 5 و 12 و نيز مقالاتِ 10 و 13را، به ترتيب، برگرفته و الگوبرداري شده از انديشه‌ها و آثار ائودوکسوس و ثئايتتوس دانسته‌اند[2] و حتّي برخی ديگر بر اين باورند که عمده‌ي مطالبِ مقالات 1-4 و 7-9 و نيز مقاله‌ي 11 از اصول اقليدس، مستقيماً برگرفته از آثار و انديشه‌هاي، متألّه و انديشمند مشهور يونان، يعني فيثاغورث حکيم و جمعي ديگر از حکماي طبيعي حوزه‌ي انديشه‌ي اسکندريّه و آتن است.

هر يک از کتب و مقالاتِ اصول اقليدس، مشتمل بر تعاريف و مسائل (گزاره‌ها) است و البتّه کتابِ نخست، افزون بر آن شامل شماري اصول موضوعه و اصول متعارفه نيز هست. شش کتابِ نخست (مقالاتِ 1-6)، اختصاص به مباحثِ هندسه‌ي مسطّحه دارد. در کتب و مقالاتِ 7-9 به مباحثِ حساب و نظريّه‌ي اعداد پرداخته شده است؛ مقاله‌ي دهم به مبحثِ اعداد گنگ و ريشه‌ي دوم آن‌ها اختصاص دارد و سرانجام مقالاتِ 11-13 نيز به مباحثِ هندسه‌ي فضايي تعلّق دارد.

اين اثر به جهتِ استدلالاتِ برهاني و مستحکم عقلي، به طور محسوسي، تفوّق دو هزارساله‌ بر آثار مشابه هندسی دارد، چه، اينکه در قلمرو رياضيّات، آن اثر به تنهايي توانسته است، تا اين اواخر، که هندسه‌ي نااقليدسی ريماني و لوباچوفسکي به تدريج پا به عرصه‌ي وجود نهادند، پيوسته، حاکم بلامنازع جهان هندسه باقي بماند. اين اثر ارزشمند، به جهتِ دقّت، ظرافت و اهميّت آن، بيش از دو هزار سال است که مورد توجّه، تدريس و تدرّس رياضيدانان و هندسه‌پژوهان جهان است. براي اهميّت يک اثر، کافی است بگوييم که، از سال 1482م تاکنون بيش از دو هزار بار به چاپ رسيده است؛ هزاران نسخه‌ي دستنويس بر محور اصول اقليدس، به زبان‌هاي مختلف، کتابت گرديده و در کتابخانه‌هاي سراسر جهان نگهداري می‌گردد؛ در اهميّت اين اثر موجز کافي است، که بگوييم، اين اثر اکنون داراي ده‌ها و بلکه صدها ترجمه، تحرير، شرح و حاشيه بر مقالات و گزاره‌هاي آن است که به زبان‌هاي مختلف در طیّ قرون و سال‌هاي متمادي از سوی دانشمندان شرق و غرب، به خصوص از سوی مسلمانان انديشمند، نوشته شده است که در برخي فهارس و منابع تاريخي، زارش‌هايي از آن‌ها ارائه گرديده است[3].

 شوربختانه، از اصل کتابِ اقليدس يا نسخه‌هاي دوران مؤلّف سترگِ آن، تاکنون هيچ نسخه‌اي به دست نيامده است و همچنين شرح‌هايي که به زبان يوناني بر آن نوشته‌اند، جملگي از ميان رفته‌اند. ترديدي نيست که اصل اين اثر، به زبان يوناني بوده است و مستقيم از يوناني يا با واسطه‌ي زبان سرياني، در سال‌هاي نهضت ترجمه (سده‌هاي 2-3هـ)، به عربی برگردانده شده است. بر اساس برخي منابع تاريخي کهن، حجاج بن يوسف بن مطر کوفي (د. پس از 193هـ) نخستين مترجمي است که آن اصول را در اواخر سده‌ي 2هـ در زمان خليفه‌ي عباسی هارون رشيد (حکـ 170-193هـ)، به نيکويي، به عربی برگرداند؛ اين برگردان تازي، بعدها به ترجمه‌ي <هاروني> شهرت يافت؛ به نظر مي‌رسد همين اثر است که ترجمه‌ي لاتيني از آن به کوشش بتهورن و هايبرگ ترتيب يافته و در سال 1893م در کپنهاک ـ دانمارک در 92ص منتشر شده است. بايد افزود که همو (ابن مطر) بار ديگر، در زمان خلافت مأمون عباسی (حکـ 198-218هـ) ترجمه‌اي ديگري از اصول اقليدس ارائه نمود که به ترجمه‌ي <مأموني> موسوم گرديد و بعدها ابوالحسن ثابت بن قرّه بن هروان صابئي حرّاني (د. 288هـ) نيز آن ترجمه را اصلاح نمود. گو اينکه بر پايه‌ي برخي مصادر کهن، در نيمه‌ي سده‌ي 3هـ، ابويعقوب اسحاق بن حنين بن اسحاق عبادي نصراني طبيب (د. 298هـ) نيز، براي بار سوم، اصول اقليدس را از يوناني يا سرياني، به عربی برگردانده و بر پايه‌ي برخي گزارش‌ها، دور نيست که خود او نيز شخصاً، آن را اصلاح نموده باشد. بايد افزود که در سال‌هاي بعد (قرون 4-7هـ)، بر حولِ محورِ آن اثر ارزشمند، ترجمه‌ها، تحريرات، شروح و تعليقاتي بر تمامي مقالات، يا بر بخشی از مقالات سيزده‌گانه، قضايا، گزاره‌ها و اشکالي افزوده شد. از مهمترين تحريرات اين ميراث کهنِ بازمانده از تمدّن يونان باستان و حوزه‌ي اسکندريه در سده‌هاي 6-7هـ، مي‌توان به دو تحرير برجسته‌ي آن، يعني تحرير کتاب اقليدس، اثر ابوبکر محمّد بن عبدالباقي بن محمّد انصاري کعبي بغدادي مشهور به <قاضي المارستان> (د. پس از 535 هـ) و ديگري تحرير أصول الهندسة و الحساب، اثر خواجه نصيرالدين محمّد بن محمّد بن حسن طوسی (د. 672هـ) اشاره نمود. بايد افزود که نسخه‌هاي دستنويس بسيار نادري از تحرير نخست (بغدادي)، در دست است که يک نسخه‌ي از آن را امروزه مي‌توان در کتابخانه‌ي رضا در شهر رامپور ـ هند به شماره‌ي <D. 645>[4] بدست آورد. بايد دانست که تحريرِ بغدادي، نخستين بار در سال 1594م در چاپخانه‌ي برادران مديچي در رم ـ ايتاليا با نسبت ناصحيح به خواجه نصيرالدين طوسی (ره) به چاپ رسيده است که دو نسخه از آن اثر نفيس، امروزه در بخش موزه‌ي آثار چاپي کمياب در کتابخانه‌ي آيت‌الله العظمي مرعشي (ره) نگهداري مي‌گردد.

بايد افزود که کتابخانه‌ي آيت‌الله العظمی مرعشی (ره) که به جهتِ جايگاه ويژه‌اش در جهان اسلام، به عنوان سومين گنجينه‌ي جهاني مخطوطات اسلامي، پس از کتابخانه‌ي جامع سليمانيّه در استانبول ـ ترکيه و دارالکتب قاهره ـ مصر، شناخته مي‌شود و داراي گنجينه‌اي ارزشمند از نسخه‌هاي خطّی اسلامي و علمي به زبان‌هاي عربی، فارسی، ترکي، اردو، عبري، اوستايي، امهري (حبشی) و جز آن‌هاست و افزون بر وجودِ آثاري دستنويس در موضوعاتِ متعدّد اسلامي، صدها اثر  نيز در موضوعاتِ مرتبط با <تاريخ علم>، همچون ستاره‌شناسی و احکام نجوم، پزشکي، رياضيّات (حساب، جبر، هندسه)، کيميا و شيمي، فيزيک و ساير علوم طبيعي و تطبيقي در آن گنجينه‌ي ارزشمند نگهداری می‌گردد. از جمله‌ي آثار دستنويس اين کتابخانه‌ي گرانسنگ، نسخه‌هاي خطّی ارزنده‌ در موضوع هندسه است، که از آن ميان، مشخّصاً به نوعي با خودِ کتابِ اصول اقليدس، در قالب‌هاي تحرير، ترجمه، شرح، تعليقه و جز آن‌ها، مرتبط می‌‌شوند. امّا از آنجا که موضوع اين نوشتار، تحرير اصول هندسه و حسابِ خواجه نصيرالدين طوسی (ره) و آثار وابسته به آن تحرير، موجود در اين کتابخانه‌ي عامره است، لذا از پرداختن به زواياي ديگر، متعمّداً خودداري گرديده است و سعي بليغ شده تا به اختصار، گزارشي از دستنويس‌ها و آثار چاپي مرتبط با آن اثر ارزشمند، براي يادمان سترگ‌ انديشمند ايراني، يعني علامه خواجه نصيرالدين طوسی (ره)، نگارش و تقديم گردد.

٭٭٭

الف) تحرير أصول الهندسة و الحساب[5] = تحرير اصول اقليدس  (عربی)

از: خواجه نصيرالدين محمّد بن محمّد بن حسن طوسی (د. 672هـ)

آغاز: <الحمدلله الذی منه الابتداء و إليه الانتهاء و عنده حقائق الأنباء و بيده ملکوت الأشياء و صلواته علی محمّد و آله الأصفياء؛ و بعد فلمّا فرغت عن تحرير کتاب المجسطی رأيت أن أحرّر کتاب أصول الهندسة و الحساب المنسوب إلی اقليدس الصوري ... أقول: الکتاب يشتمل علی خمسة عشرة مقالة الملحقين، المقالة الأولی سبعة و أربعون شکلاً ...>.

انجام: <... و ذلک ما أردناه فهذا ما قصدته و إنما لم ‌أورد فی الکتاب، لکونه مبنيّاً علی ما هو خارج عنه، فمن شاء فيلحقه به و الله الموفق والمعين>.

کتابشناسی: تحريري بسيار عالمانه و نيکو از کتاب اصول هندسه و حساب، تأليف اقليدس بن نوقطريس بن برنيقيس صوري (د. 283 ق‌م)، فيزيکدان و رياضيدان سترگِ يونان باستان است که خواجه نصير در سال 646هـ آن را به پايان برده است. همانگونه که در مقدّمه اشاره گرديد؛ اصول اقليدس ابتدا در اواخر سده‌ي 2هـ در زمان خليفه‌ي عباسی هارون رشيد (حکـ 170-193هـ)، از سوي حجاج بن يوسف بن مطر کوفي، به عربی برگردانده شد که بعدها به ترجمه‌ي <هاروني> شهرت يافت؛ همو بار ديگر، در زمان مأمون عباسی (حکـ 198-218هـ) ترجمه‌اي ديگري از اصول اقليدس ارائه نمود که به ترجمه‌ي <مأموني> موسوم گرديد و همچنين بعدها ثابت بن قرّه حرّاني صابئي (د. 288هـ) نيز آن ترجمه را اصلاح نمود. بر پايه‌ي برخي منابع کهن، در نيمه‌ي سده‌ي 3هـ، ابويعقوب اسحاق بن حنين بن اسحاق عبادي نصراني طبيب (د. 298هـ) نيز، براي بار سوم، اصول اقليدس را از يوناني يا سرياني، به عربی برگرداند و گزارش‌ها نشان‌ مي‌دهند، که خود او نيز شخصاً، آن را اصلاح نموده است. به نظر مي‌رسد خواجه در تحرير خويش، به همين متن اخير (اسحاق بن حنين) که منقّح‌ترين ترجمه‌ها بوده، بيش‌ترين نظر را داشته است؛ هر چند که بدون ترديد، خواجه هر سه متن ترجمه‌ي عربي، حتّي تحرير بغدادي را نيز در دست داشته و از همه‌ي آن‌ آثار در تحرير بی‌بديل خويش بهره‌ي وافي برده است. همانگونه که در مقدّمه‌ي نسخ تحرير خواجه نيز آمده، مجموع اشکال مقالات پانزده‌گانه‌ي اصول اقليدس، بر پايه‌ي دو ترجمه‌ي حجاج (هاروني و مأموني)، 468 شکل است، امّا بر اساس نسخه‌ي ثابّت بن قرّة حرّاني، 10 شکل از آن تعداد، زيادتر آمده است. به هر تقدير خواجه تمامي آن‌ اشکال را که خالی از اغلاق و اجمال نبود، تحرير و شرح نموده و اشکال و گزاره‌هاي ديگري نيز بدان افزوده و افزون بر بيان صدر و حدود آن‌ها، به مواضع اختلاف بين ترجمه‌ها نيز، اشاره نموده است. ناگفته نماند که تحرير اقليدس اثر ماندگارِ خواجه نصير، نخستين بار در سال 1657م در ليدن، سپس در سال 1216هـ/1801م در استانبول، در سال 1824م در کلکته، نيز در لکهنو (با شرحي در هامش)، سپس در سال 1292هـ  به خطّ مغربي در فاس ـ مغرب و نيز در سال 1298هـ در ايران و سپس به صورت مکرّر در ايران و ساير کشورها، به چاپ رسيده است.

نسخه‌ها:

1. نسخه‌ي شماره‌ي <3/1663> (بنگريد به: فهرست کتابخانه، ج5، صص59-60):

آغاز: <برابر نمونه>.

انجام: <... الثامن (75 الف) و هو إثبات القضيّة ... (77ب) ... فإنصاف السطوح الثلثة أعني مثلّثي ... متساوية و إذا القينا مثلّثي ...> افتاده.

گزارش نسخه: بخطّ شکسته نستعليق سيّد محمّدباقر بن مرتضي طباطبايي يزدي حائري، کتابت: سده‌ي 13هـ، کاغذ: فرنگي سفيد، 32گ (46ب ـ77ب)، 17س، اندازه متن: 13*7 سانتيمتر، اندازه جلد: 18*5/11سانتيمتر، جلد: تيماج زرشکي، مجدول و ضربی با عطف تيماج قهوه‌اي تيره.

 

2. نسخه‌ي شماره‌ي <6465> (بنگريد به: فهرست کتابخانه، ج17، ص62):

آغاز: <برابر نمونه>.

انجام: <... و ذلک ما أردناه، أقول و لنا أن نرسم ذاعشرين قاعدة بهذا الوجه فإذن زوايا کلّ واحد منهما بعده قواعد الآخر ... فإذا وفّقني الله تعالي فی تحرير هذا الکتاب، حسب ما قصدته فلأختمه بحمدالله إنّه خير موفّق و معين>.

گزارش نسخه: بخطّ نستعليق ميرزا محمّد بن محمّدشريف، کتابت: سال 1064هـ، کاغذ: فرنگي سفيد، 263گ، 16س، اندازه متن: 5/17*5/5 سانتيمتر، اندازه جلد: 5/25*11سانتيمتر، جلد: تيماج آجري، مجدول و ضربی.

 

3. نسخه‌ي شماره‌ي <8374> (بنگريد به: فهرست کتابخانه، ج21، ص345):

آغاز: <برابر نمونه>.

انجام: <همچون نسخه 6465>.

گزارش نسخه: بخطّ نسخ، ‌کاتب: نامعلوم، کتابت: سده‌ي 11هـ، کاغذ: شرقي نخودي، 168گ، 17س، اندازه متن: 5/14*7 سانتيمتر، اندازه جلد: 5/22*5/12 سانتيمتر، جلد: تيماج قهوه‌اي تيره، ضربی با ترنج و سرترنج زمينه گل و بوته، مجدول به زر، با عطف و مغزي تيماج قهوه‌اي.

 

4. نسخه‌ي شماره‌ي <8380> (بنگريد به: فهرست کتابخانه، ج21، صص351):

آغاز: افتاده <... منه هو الذی يکون وضعه علی أن يتقابل أی خطوط تفرض عليه بعضها البعض الزاوية المسطحة ... الأصول الموضوعة؛ أقول من الواجب اولاً أن نوضع ... (28ب)  المقالة الثالثة خمسة شکلاً و فی نسخة ثابت بزيادة شکل فی آخرها الحدود ...>.

انجام: <همچون نسخه 6465>.

گزارش نسخه: بخطّ نستعليق محمّدرضي بن محمدهاشم موسوی، کتابت: سال 1080هـ، کاغذ: شرقي نخودي، 139گ، 21س، اندازه متن: 5/13*5/6 سانتيمتر، اندازه جلد: 5/24*14 سانتيمتر، جلد: تيماج قهوه‌ای.

 

5. نسخه‌ي شماره‌ي <8983> (بنگريد به: فهرست کتابخانه، ج23، ص149):

آغاز: افتاده <... و علوم متعارفة يحتاج  إليها فی بيان الأشکال، الحدود النقطة مالاجزء له ... الأصول الموضوعة ... (29ب) المقالة الثانية أربعة عشر شکلاً، صدر، يقال لکلّ خطّين يحيطان بإحدي زوايا سطح متوازي الأضلاع ...>.

انجام: <همچون نسخه 6465>.

گزارش نسخه: بخطّ نستعليق، کاتب: نامعلوم، کتابت: سال 900هـ، کاغذ: شرقي نخودي، 181گ، 19س، اندازه متن: 5/12*5/5 سانتيمتر، اندازه جلد: 5/18*5/11 سانتيمتر، جلد: مقوايي با روکش کاغذي قهوه‌اي با عطف تيماج قهوه‌ای.

 

6. نسخه‌ي شماره‌ي <9011> (بنگريد به: فهرست کتابخانه، ج23، ص167):

آغاز: <برابر نمونه>.

انجام: <همچون نسخه 6465>.

گزارش نسخه: بخطّ نستعليق مايل به نسخ محمّدطاهر بن محمّدمسيح متطبّب منجّم لاهيجي، کتابت: سال 1098هـ، کاغذ: فرنگي نخودي، 197گ، 16س، اندازه متن: 12*6 سانتيمتر، اندازه جلد: 20*5/12 سانتيمتر، جلد: تيماج زرشکي.

 

7. نسخه‌ي شماره‌ي <9289> (بنگريد به: فهرست کتابخانه، ج24، ص75):

آغاز: <برابر نمونه>.

انجام: <همچون نسخه 6465>.

گزارش نسخه: بخطّ نسخ، ‌کاتب: نامعلوم، کتابت: سده‌ي 12هـ، کاغذ: فرنگي سفيد، 271گ، 17س، اندازه متن: 5/15*7 سانتيمتر، اندازه جلد: 20*14 سانتيمتر، جلد: مقوايی با روکش کاغذي ابر و باد سبز، با عطف تيماج قهوه‌ای روشن فرسوده همراه لبه برگردان (طبله).

 

8. نسخه‌ي شماره‌ي <1/9665> (بنگريد به: فهرست کتابخانه، ج25، صص42-43):

آغاز: <برابر نمونه>.

انجام: <همچون نسخه 6465>.

گزارش نسخه: بخطّ نسخ فتح الله بن علی اصغر بن محمدباقر قاري دهدشتی، کتابت: سال 1293هـ، در بهبهان، به درخواست: ميرزا محمّدحسن بن حسن بن مجدالدين محمّد بن صدرالدين علی‌خان مدني شيرازي، کاغذ: فرنگي آبي، 83گ (2ب ـ84ب)، 22س، اندازه متن: 5/14*8 سانتيمتر، اندازه جلد: 5/26*21 سانتيمتر، جلد: تيماج زرشکي با ترنج ضربی زمينه گل و بوته.

                

9. نسخه‌ي شماره‌ي <1/9704> (بنگريد به: فهرست کتابخانه، ج25، ص66):

آغاز: افتاده <... علی أن يتقابل أی نقطة تفرض عليه بعضها لبعض السطح ... الأصول الموضوعة، قال المحرّر .... (17ب) المقالة الثانية أربعة عشر شکلاً، صدر، يقال لکلّ خطّين يحيطان بإحدي زوايا سطح متوازي الاضلاع ...>.

انجام: <همچون نسخه 6465>.

گزارش نسخه: بخطّ نستعليق، ‌کاتب: نامعلوم، کتابت: سال 985هـ، کاغذ: شرقي زرد، 123گ (1 الف-123 الف)، 17س، اندازه متن: 12*5/6 سانتيمتر، اندازه جلد: 18*5/12 سانتيمتر، جلد: تيماج قهوه‌اي روشن، ضربی، مجدول، با ترنج و سرترنج ضربي زمينه نقوش گل و مرغ و بوته.

 

10. نسخه‌ي شماره‌ي <9828> (بنگريد به: فهرست کتابخانه، ج25، ص154):

آغاز: <برابر نمونه>.

انجام: <همچون نسخه 6465>.

گزارش نسخه: بخطّ نستعليق ميرزا محمّدحسين بن نورمحمّد استرآبادي، کتابت: 1263هـ در اصفهان، کاغذ: فرنگي سفيد، 194گ، 16س، اندازه متن: 5/14*5/6 سانتيمتر، اندازه جلد: 5/21*13 سانتيمتر، جلد: تيماج زرشکي، مجدول و ضربي.

 

11. نسخه‌ي شماره‌ي <9939> (بنگريد به: فهرست کتابخانه، ج25، ص220):

آغاز: <برابر نمونه>.

انجام: <همچون نسخه 6465>.

گزارش نسخه: بخطّ نسخ، ‌کاتب: نامعلوم، کتابت: سده‌ي10هـ، کاغذ: شرقي نخودي، 192گ، 15س، اندازه متن: 5/9*6 سانتيمتر، اندازه جلد: 19*5/12 سانتيمتر، جلد: تيماج بنفش، ضربي و مجدول.

               

12. نسخه‌ي شماره‌ي <12901> (بنگريد به: فهرست کتابخانه، ج 32، صص709-710):

آغاز: <برابر نمونه>.

انجام: <همچون نسخه 6465>.

گزارش نسخه: بخطّ نستعليق، ‌کاتب: نامعلوم، کتابت: سده‌ی10هـ، کاغذ: شرقی نخودي، 141گ، 21س، اندازه متن: 5/12*6 سانتيمتر، اندازه جلد: 5/18*5/11 سانتيمتر، جلد: تيماج زرشکی مجدول ضربي داراي لبه‌برگردان (طبله).

 

13. نسخه‌ي شماره‌ي <14628> (بنگريد به: فهرست کتابخانه، ج37، ص59):

آغاز: <برابر نمونه>.

انجام: <برابر نمونه>.

گزارش نسخه: بخطّ نستعليق، ‌کاتب: نامعلوم، کتابت: سده‌ی10هـ، کاغذ: فرنگي سفيد، 153گ، 19س، اندازه متن: 5/13*6 سانتيمتر، اندازه جلد: 20*5/12 سانتيمتر، جلد: تيماج قهوه‌ای ضربی و مجدول.

 

14. نسخه‌ي شماره‌ي <1/14744> (بنگريد به: فهرست کتابخانه، ج37، صص328-329).

آغاز: <برابر نمونه>.

انجام: <همچون نسخه 6465>.

گزارش نسخه: بخطّ نستعليق ابوتراب مکی، کتابت: سال 1036هـ در اصفهان، کاغذ: شرقي نخودي، 161گ (4ب-164ب)، 26س، اندازه متن: 21*8 سانتيمتر، اندازه جلد: 5/25*5/12سانتيمتر، جلد: دو رو تيماج، برون قرمز ضربي، مجدول به زر، با ترنج و سرترنج زمينه گل و مرغ زرين، درون قهوه‌اي، مجدول به زر.

 

15. نسخه‌ي شماره‌ي <15012> (بنگريد به: فهرست کتابخانه، ج38، صص32-33).

آغاز: <برابر نمونه>.

انجام: <برابر نمونه>.

گزارش نسخه: بخطّ نسخ حسين‌علی بن سليم قرايي، کتابت: سال 1238هـ در مدرسه‌ي پايين پا ـ مشهد مقدّس، کاغذ: فرنگي آبی، 159گ، 17س، اندازه متن: 16*8 سانتيمتر، اندازه جلد: 22*17 سانتيمتر، جلد: مشمّع (گالينگور) مشکي، عطف تيماج مشکي.

                                                

ب) ترجمه تحرير اقليدس[6] (فارسی)

از: علامه قطب‌الدين محمود بن مسعود کازروني شيرازی (د. 710هـ)

آغاز: <تا عنايت ربّانی حجاب انتظار از پيش چهره مراد محرّر اين سواد ...>.

کتاب‌شناسی: ترجمه‌ي نيکويي از تحرير أصول الهندسة و الحسابِ خواجه نصيرالدين طوسی است که قطب‌الدين شيرازي، تمامي پانزده مقاله‌ي آن را در اوايل ماه شعبان680هـ (يا 681) به روزگار نظام جهان تاج الدين معتزّ بن طاهر، از عربی به فارسی برگردانده است.

نسخه‌ي شماره‌ي <9780> (بنگريد به: فهرست کتابخانه، ج25، صص117-118):

آغاز: افتاده <... مساوی قائمه باشد و يک خطّ مستقيم متّصل نشود به استقامت خويش ...>.

انجام: <... و ساحت با راحتش مردود و مصروف بحق الحق و صاحبه ...>.

گزارش نسخه: بخطّ نستعليق، ‌کاتب: نامعلوم، کتابت: سال 866هـ (مقابله شده با نسخه‌ي اصل)، کاغذ: شرقي نخودي، 193گ، 17س، اندازه جلد: 21*14 سانتيمتر، جلد: تيماج مشکی عطف تيماج زرد.

 

ج) توضيح التحرير (عربی)

از: شيخ محمّداسماعيل بن ابراهيم ديزجی زنجانی (د. 1378هـ)

آغاز: <الحمدلله ربّ العالمين الذی منه الابتداء و إليه الانتهاء و عنده حقائق الأنباء ...>.

انجام: <... و تصحيح مطالبه و عباراته و زيادة توضيح منّی علی أصله و فرعه>.

کتاب‌شناسي: تعليقاتي بر بخشی از کتاب تحرير أصول الهندسة و الحسابِ خواجه نصيرالدين طوسی است که گويا به تعليقاتِ استاد علامه‌ي خود، يعني، ميرزا ابراهيم بن ابوالفتح حکمي زنجانی (د. 1350هـ)، با عنوان حاشية تحرير إقليدس نظر داشته است؛ بايد افزود که در ذيل، نسخه‌اي از تعليقات ميرزا ابراهيم حکمي معرّفي شده است.

نسخه‌ي شماره‌ي <3/11085> (بنگريد به: فهرست کتابخانه، ج28، ص126):

آغاز: <برابر نمونه>.

انجام: <برابر نمونه>.

گزارش نسخه: بخطّ نسخ تحريری محشّي (خطّ مؤلّف)، کتابت: سال 1329هـ، کاغذ: فرنگی با خطوط چاپی، 54گ (82-136)، 16س، اندازه متن: 14*7 سانتيمتر، اندازه جلد: 5/17*5/10 سانتيمتر، جلد: تيماج مشکي سوخته.

      

د) حاشية تحرير إقليدس[7] (عربي)

از: علامه ميرزا ابراهيم بن ابوالفتح حکمی زنجانی (د. 1350هـ)

آغاز: <الحمدلله الذی علّم الإنسان ما لم‌يعلم و خلق لضبط البشر معلوماته اللوح و القلم ...>.

انجام: <... الحمدلله ربّ العالمين و الصلاة و السلام علی محمّد و آله أجمعين؛ قد تمّت الحواشی المتعلّقة بالتحرير من حساب>.

کتاب‌شناسی: تعليقاتي ارزشمند با عناوين <قوله ـ قوله> بر تحرير اصول الهندسة و الحساب علامه خواجه نصيرالدين طوسی است که مشتمل بر ده مقاله‌ي نخست اصول اقليدس مي‌باشد و گويا ناتمام مانده است. بايد افزود نسخه‌اي از اين تعليقات را مرحوم آقا بزرگ تهراني نزد شاگرد محشّي، ميرزا اسدالله بن محمّدجعفر زنجاني مشاهده کرده بود (با کتابت 1319هـ). بايد دانست که شارح علامه، از شاگردان ميرزا ابوالحسن جلوه، در معقول و رياضی و نيز مرحوم ميرزای آشتيانی در فقه بوده است؛ وی از مشاهير علم رياضی زمان خود و از اساتيد رياضي مرحوم آقا بزرگ تهرانی، محسوب مي‌گردد. شايان ذکر است اين شخصيّت انديشمند جز شيخ ابراهيم زنجانی (د. 1313ش)، مشهور در دوره‌ي مشروطيت (1324-1327هـ)، مي‌باشد.

نسخه‌ي شماره‌ي <1/11085> (بنگريد به: فهرست کتابخانه، ج28، صص124-125):

آغاز: <برابر نمونه>.

انجام: <برابر نمونه>.

گزارش نسخه: بخطّ نسخ تحريری محمّداسماعيل [بن ابراهيم ديزجی] زنجانی، کتابت: سال 1329هـ، کاغذ: فرنگی با خطوط چاپی، 75گ (1-75)، 16س، اندازه متن: 14*7 سانتيمتر، اندازه جلد: 5/17*5/10 سانتيمتر، جلد: تيماج مشکي سوخته.

     

هـ) حاشيه تحرير إقليدس (عربی)

از: سيّد محمّدباقر بن مرتضی طباطبائی يزدی حائری (د. 1298هـ)

آغاز: <الحمدلله الذی تحيّر فی ارتفاع مقدار عظمته الأوهام و تحيّز من ارتقاء أوج معرفته فی زوايا الحمول الفحول ...>.

کتاب‌شناسی: حاشيه‌ای مختصر با عناوين <قوله ـ قوله> بر کتابِ تحرير أصول الهندسة و الحسابِ خواجه نصيرالدين طوسی است که در نيمه‌ي دوم سده‌ي 13هـ نگارش يافته است و بنا به نوشته‌ي محشّي، وي در نگارش آن از درس‌های استادش، سيّد محمّدجواد علوی شيرازی استفاده نموده است.

نسخه‌ي شماره‌ي <4/4082> (بنگريد به: فهرست کتابخانه، ج11، صص96-97):

آغاز: <برابر نمونه>.

انجام: <... قال الشارح الجواد و ربّما بين بعضهم الأقصريّة بوجه قريب ...> افتاده.

گزارش نسخه: بخطّ نستعليق محشّي (خطّ مؤلّف) کتابت نيمه‌ي دوم سده‌ي 13هـ، 3گ (101ب ـ 103ب)، سطور مختلف، اندازه جلد: 18*5/11 سانتيمتر، جلد: تيماج سرخ (بدون مقوا).

 

و) حاشية تحرير إقليدس (عربی)

از: ناشناخته

آغاز: <من العلوم المتعارفة، قوله کلّ سطحين متوازی الأضلاع الخ؛ فائدة هذا القيدان أحد السطحين ...>.

انجام: <... فبقی الخطوط الخارجة من موقع الأعمدة إلی زوايا المثلّثات متساوية فمواقع الأعمدة حينئذٍ تکون مراکز؛ تمّت>.

کتاب‌شناسی: تعليقاتي کوتاه بر بخش از کتابِ تحرير أصول الهندسة و الحسابِ خواجه نصيرالدين طوسی است که متأسفانه محشّي آن دانسته نيست و بايستي اثر مربوط به نيمه‌ي دوم سده‌ي 9 يا نخست سده‌ي 10هـ باشد و به جهتِ نازيبا بودن خطّ کتابت، اين احتمال نيز تقويت مي‌شود که کاتب نسخه (محمّد حسيني)، در واقع محشّي بوده باشد و نسخه نيز اصل به خطّ محشّي باشد! به هر تقدير نياز به بررسی بيش‌تر است.

نسخه‌ي شماره‌ي <10/110> (بنگريد به: فهرست کتابخانه، ج1، ص135).

آغاز: <برابر نمونه>.

انجام: <برابر نمونه>.

گزارش نسخه: بخطّ نسخ و نستعليق نازيباي محمّد حسينی، کتابت: سال‌های 924-926هـ، 12گ (179ب ـ190ب)، سطور مختلف، اندازه جلد: 20*13 سانتيمتر، جلد: تيماج سرخ.

    

ز) حاشية حاشية تحرير إقليدس (عربی)

از: شيخ محمّداسماعيل بن ابراهيم ديزجی زنجانی (د. 1378هـ)

آغاز: <يا مالک الملک و الملکوت و صاحب العظمة و الجبروت ...>.

انجام: <... و قد فرغت عن تسويد الأوراق فی يوم الثلاثاء عند الزوال و أنا الاأحقر إسماعيل الزنجانی>.

کتا‌ب‌شناسی: تعليقات مختصري از ديزجي، بر برخي عبارات حاشية تحرير إقليدس استاد علامه خود، ميرزا ابراهيم حکمي زنجانی بر تحرير أصول الهندسة و الحسابِ خواجه نصيرالدين طوسی است. بايد افزود که اين تعليقات در سال 1329هـ نگارش يافته است.

نسخه‌ي شماره‌ي <2/11085> (بنگريد به: فهرست کتابخانه، ج28، صص125-126).

آغاز: <برابر نمونه>.

انجام: <برابر نمونه>.

گزارش نسخه: بخطّ نسخ تحريری محشّي (خطّ مؤلّف)، کتابت: سال 1329هـ، کاغذ: فرنگی با خطوط چاپی،  7گ (75-81)، 16س، اندازه متن: 14*7 سانتيمتر، اندازه جلد: 5/17*5/10 سانتيمتر، جلد: تيماج مشکي سوخته.

 

ح) شرح تحرير أصول الهندسة و الحساب = شرح المقالات الأربع الاولی من تحرير کتاب الاصول للطوسی = الحاق أبی‌اسحاق علی قصور البضاعة و عدم الاستحقاق[8] (عربی)

از: ابواسحاق ...  

آغاز: <الحمدلله الذی يتلألأ علی صفحتی الليل و النهار تباشير أثار قدرته و ينزل من السبع الشداد تفاسير آيات معرفته ... امّا بعد فطالما يدور فی خلدي ... أن أجمع من أصول الهندسة و الحساب ما ينفع الناس في أعمال الزيج  و إرصاد الاسطرلاب ... أمرت أن أشرح تحرير کتاب أوقليدس المنسوب إلي ... الطوسی ... و سمّيته بإلحاق أبی‌اسحق علی قصور البضاعة و عدم الاستحقاق ...>.

انجام: <... و هو اذا ساوی زاويتان و ضلع من مثلث زاويتين>.

کتاب‌شناسی: شرح مزجی مختصری  بر تحرير اصول الهندسة والحسابِ خواجه نصيرالدين طوسی است. اين شرح به صورتِ توضيحی بوده و مطالبی نيز که احتياج بوده، بدان افزوده شده است؛ نسخه‌ي ديگري از اين اثر در دارالکتب المصريّة در قاهره[9] نگهداري مي‌گردد.

نسخه‌ي شماره‌ي <10202> (بنگريد به: فهرست کتابخانه، ج26، صص167-168):

آغاز: <برابر نمونه>.

انجام: <برابر نمونه>.

گزارش نسخه: بخطّ نستعليق، ‌کاتب: نامعلوم، کتابت: سده‌ی 11هـ، کاغذ: فرنگی با خطوط چاپی، 30گ، 15س، اندازه جلد: 22*5/12 سانتيمتر، جلد: مقوايی عطف تيماج مشکی.

 

ط) شرح المقالة العاشرة من تحرير إقليدس[10] (عربي)

از: علامه محمّدباقر بن زين‌العابدين ميبدی يزدي مشهور به <صاحب عيون الحساب> (د. پيش از 1056هـ)

آغاز: <الحمدلله حقّ حمده ... هذا ما تيسّر لی فی شرح عاشر مقالات کتاب الأصول المنتمی إلی إقليدس الصوری ...>.

انجام: <... محيطين بموسط مساوياً للفضل بين موسطين آخرين کذلک و قس عليه الثلاثة الباقية>.

کتاب‌شناسی: شرح مقاله‌ي دهم از کتاب تحرير أصول الهندسة و الحسابِ خواجه نصيرالدين طوسی است. بايد دانست که مقاله‌ي دهم به مبحثِ اعداد گنگ و ريشه‌ي دوم آن‌ها اختصاص دارد که از سوي صاحب عيون الحساب، به اختصار گزارش داده است.

نسخه‌ي شماره‌ي <2/5901> (بنگريد به: فهرست کتابخانه، ج15، صص279-280).

آغاز: <برابر نمونه>.

انجام: <برابر نمونه>.

گزارش نسخه: بخطّ نسخ محمّدعلی رهنانی، کتابت: 1322هـ، 20گ (36ب ـ 55ب)، 21س، اندازه جلد: 5/20*5/15 سانتيمتر، جلد: تيماج سرخ.

حسين متّـقی


[1]. اين مقاله در ضمن کتاب خواجه پژوهشي (تهران خانه کتاب 1390) به چاپ رسيده است.

[2] . بجنوردي، محمدکاظم (زيرنظر): دائرة المعارف بزرگ اسلامي، ج9، ص669.

[3]. براي نمونه بنگريد به: تهراني، آقا بزرگ: الذريعة إلی تصانيف الشيعة، ج3، صص379-382 و منزوي، احمد: فهرستواره کتابهاي فارسی، ج4، صص2626-2629 و 2633.

[4]. Arshi, I. Ali: Catalogue of the Arabic Manuscripts in Reza Library, Vol. V, pp. 4-5.

[5]. تهراني، آقا بزرگ: الذريعة إلی تصانيف الشيعة، ج3، صص379-381.

[6]. منزوي، احمد: فهرست نسخه‌هاي خطّي فارسی، ج1، صص147-148.

[7]. تهراني، آقا بزرگ: الذريعة إلی تصانيف الشيعة، ج6، ص33.

[8]. تهراني، آقا بزرگ: الذريعة إلی تصانيف الشيعة، ج11، ص105.

[9]. کينگ، ديويد: فهرس المخطوطات العلميّة المحفوظة بدارالکتب المصريّة: ج2، ص816.

[10]. تهراني، آقا بزرگ: الذريعة إلی تصانيف الشيعة، ج14، ص83.