کد مطلب : 1418
28 تیر 1393 - 16:58
تعداد بازدید : 5150 بار
اخبار » مقالات

 

ای مالک! اگر شب هنگام کسی را در حال گناه دیدی، فردا به آن چشم نگاهش مکن، شاید سحر توبه کرده باشد و تو ندانی ...  

مقدمه

عهدنامه مالک اشتر، از طولانى‏ترين و جامعترين ‏فرمانهاى مولي الموحدين اميرالمؤمنين علي عليه السلام است که حضرت در آن آنچه را كه يك حاكم و كارگزار در زمينه‌هاى مختلف اجتماعى، سياسى، حقوقى، قضايى، نظامى و فرهنگى لازم داشته، بيان كرده است .موقعيت اجتماعى مالك و محبوبيت وى نزد اميرالمؤمنين عليه السلام و اطمينانى كه به وى داشته، باعث شد كه حضرت نامه‌اى جامع بنويسد تا در منطقه مصر كه نزديك دشمن (روم) بود دچار مشكل نگردد و بخوبى از عهد اداره آن منطقه حسّاس بر آيد. نقل فرازهايي از آن متن سترگ در ايامي که بشريّت در سوگ از دست دادن تنديس عدالت، حضرت اميرالمؤمنين علي بن ابي‌طالب عليه السلام، نشسته است، براي خوانندگان اين وبگاه، خالي از لطف نخواهد بود ان شاء الله.

  1. ما در این فرمان، پیش از همه چیز، پسر حارث را به پرهیزگاری و اطاعت خداوند متعال وصیت می کنیم، و از او انتظار داریم که در اجرای اوامر الهی دقیقه ای فروگذار نکند.
  2. ما به او خاطرنشان می کنیم که سعادت هر دو جهان در گرو رضای خداوند است، آنچنانکه بی خشنودی خدا هیچ طاعت، پسندیده و مقبول نخواهد افتاد.
  3. فرماندار مصر موظف است که از احکام مقدس اسلام با همه وسایلی که در دست دارد طرفداری کند، تا در مقابل به یاری و نصرت ایزد متعال امیدوار باشد.
  4. فرماندار مصر باید دیو هوس و مشتهیات خود را همچون پارسایان، پیوسته به زنجیر زهد و عبادت مقهور و محبوس دارد.زیرا عفریت نفس، آتشی است خاموش نشدنی و فروزان، که اگر دمی انسان را غفلت زده بیند، ناگهان دوزخ آسا شعله ور گردد و خرمن سعادت و حیات او را خاکستر کند.
  5. ای مالک! برای روزگار سختی چه ذخیره ای بهتر از نیکوکاری می توانی گذارد؟ آیا کدام پس انداز از عدل و داد برای ملوک و حکمرانها بهادارتر تواند بود؟ دانی که نفس پرهیزگار کدام است؟ آنکه در تمام حوادث زندگی بر هوس خویش پای گذارد و در داوری کاملا بی طرف و میانه رو باشد.
  6. ای مالک! مهربان باش و رعیت را با چشمی پرعاطفه و سینه ای لبریز از محبت بنگر .زنهار! نکند ای چوپان که در جامه شبانی، گرگی خونخوار باشی و در لابلای پنجه های لطیف، چنگالهای دلخراش و جانفرسا پنهان داری!
  7. الا ای فرمانفرما! فرمانبران تو از دو صنف بیرون نیستند، یا مسلمانند که با تو یک کیش و یک دین دارند، و یا پیرو مذاهب بیگانه که با تو همنوع و هم جنسند.ای بشر، آنها هم بشرند.
  8. ای مالک! تو بر مصر حکومت می کنی و امیرالمؤمنین بر تو، ولی پروردگار بی همتا بر همه ما.
  9. هرگز مگو که من مامورم و معذور، هرگز مگو که به من دستور داده اند و باید کورکورانه اطاعت کنم.هرگز طمع مدار که تو را کورکورانه اطاعت کنند.
  10. تو اکنون بر تخت فراعنه خواهی نشست، و کشور مصر را به زیر فرمان خواهی آورد، و سپاه بیکران اسلام را در صحرای وسیع آفریقا سان خواهی دید. نکند این ابهت و حشمت تو را فراموشی آورد. یعنی فراموش کنی که تو مالکی و پدرت حارث نام داشته است، او بدرود جهان گفته و تو نیز امروز و فردا بدرود جهان خواهی گفت، و به کاروان مرموز ارواح متصل خواهی شد.
  11. مالکا! انصاف و عدل، سرلوحه برنامه حکومت است.دادگاه، خانه ملت است و قانون، حق عموم.در مقابل "قرآن" خویشاوندی و علاقه خصوصی هرگز موقعیت و احترام نخواهد داشت.
  12. ای مالک! مبادا در حکومت تو خادم و خائن یکسان باشد.
  13. الا ای پسر حارث! بدان که در هیچ کشور، مردم یکسان نتوانند بود. هم اکنون سازمان رعیت آن دیار را برای تو تشریح می کنم: گروهی سرباز و سپاهیند، عده ای حکام و امرا،جمعی قضات، و طبقه ای بازرگان و پیشه ور، و پائین تر از همه این دسته ها، مستمندان و تهدستان جای دارند که بلا می کشند و محنت می بینند. همواره شکسته دل و خسته پیکرند. این طبقات مختلف را که می نگری، دمی هم به اعضای پیکر خویش بنگر! همانطور که دست غیر از پاست، و چشم از گوش جدا و بدور است، و در عین حال وظائف زندگی را به کمک و معاضدت یکدیگر ایفا میکنند، دسته های متعدد ملت نیز در عین جدائی باز به سوی مقصدی واحد پیش می روند، و به پشتیبانی یکدیگر یک هدف را تعقیب می کنند.خداوند مهربان در قرآن مجید برای همه طبقات، حدود و مقرراتی وضع فرمود و همگان را از برکت قانون و مساوات برخوردار کرد.
  14. احکام پروردگار همیشه در حکومت ما محترم، و رفتار پسندیده پیشوای عظیم الشان ما حضرت محمد بن عبدالله صلی‌ الله‌ علیه‌ و آله‌ تا به دامنه محشر سرمشق امت اسلام است.ما نمی توانیم از آن اسلوب مقدس، کوچکترین اغماض و تخطی روا داریم.
  15. افسر من! تو سربازی و بیش از همه به عظمت مقام سربازی آشنائی داری، و به حرارت خونی که در زیر حلقه های زره و کاسه کله خود جوش می زند، پی می بری.
  16. تو خوب می دانی که سپاهی را از چه ساخته اند، و قلب گرم و شجاعی که در پشت پیراهن سربازی کار می کند چقدر حساس و غیور است.سرباز دژ محکم و حصار پولادینی است که همچون سلسله جبال، حیات و ناموس محیط خویش را در پناه گرفته است و با قدرتی بهت آور، از پناهندگان خود دفاع می کند.سرباز، زینت کشور و دژ مستحکم خلق است. سرباز، نگهبان دین و پاسدار شرف و حرمت قانون است. سرباز، مدار امنیت راهها و حافظ کاروانیان شب پیماست...
  17. اما دل شکستگان تهیدست و مستمندان تیره بخت، همانهائی که پسر ابوطالب پیوسته به یاد ایشان است و همواره تیمار آنان می برد و غم آنان می خورد، آنها مرغان بی بال و پری هستند که در عین ناتوانی، شراره آه را می توانند تا دامن سرادق الوهیت شعله ور سازند.
  18. آنها شب زنده داران پارسا و سحرخیزان پرهیزگارند، که در محضر مردم ضعیفند ولی در پیشگاه خدا، مقامی محترم و بزرگ دارند.آنها را خداوند به دست تو ای فرماندار سپرده...
  19. اکنون که دولت ما دست دورباش بر سینه اراذل و نانجیبان زد، و از عظمت و غرورشان به حضیض تیره بختی فروکشید، نکند که بار دیگر چنگ توسل به دامن عدالت زنند و قضات را به وعده یا وعید، از احقاق حق منحرف سازند...
  20. ای مالک! اکنون درباره حکام و عمال تو که در مصر انجام وظیفه می کنند سخن می گویم: همچنانکه در سازمان ارتش و دادگستری تو را مکرر به انتخاب مردم آزموده و شریف سفارش کردم، راجع به فرمانداران آن کشور نیز پیش از همه چیز همان سفارش را تجدید می کنم.یعنی می گویم که حکام و نمایندگان تو در شهرستانها و ایالات سرزمین کهنسال مصر، باید از نظر تاریخ خانوادگی نجیب و شرافتمند باشند، باید در محیط عصمت و تقوی پرورش یافته باشند.
  21. الا ای مالک! هرگز از جریان امور کشور و طرز سلوک حکام با رعیت، لحظه ای غافل مباش!به جزئیات امور شخصا رسیدگی کن و گزارشهای کشور را تا آخرین کلمه با دقت بشنو! این عمل چنان فرمانداران تو را در ایفای تکلیف، محتاط و دقیق خواهد کرد که از بیم بازرسان پنهان، در غایب و حضور به هیچ حرکت مخالف اقدام نکنند؛ به تو و همه فرماندارانم امر می کنم که قبل از اقدام در استفاده از مالیات کشور، به عمران و ابادی بپردازند.
  22. ای فرماندار! از بار گران ملت، لختی بردار! و بگذار که پرتگاه حوادث و ظلمات انقلاب را کاروان ما آسانتر طی کند، و بار وظیفه را سالمتر به منزل رساند.
  23. در بین کارمندان حکومت مصر، گروهی را که بر امانت و دیانتشان خاطر استوارداری برگزین، و آن گروه را به ویژه جهت رسیدگی به عرایض مستمندان برگمار! و با این وصف، خود در کوی و برزن به جستجوی ارباب حاجت برخیز! و مخصوصا پریشانان را که در هر محیط از همه مظلومتر و از همه خاموشترند هنگام تشکیل دادگاه بر همه مقدم دار!
  24. الا ای مالک! یتیمان را می شناسی؟ کودکان خردسالی که در حساسترین سنین عمر، پرستار را از دست می دهند و همچون نونهالی که در آغاز رستن بی باغبان ماند پژمرده می شوند، در هر کشور که باشند، پدری جز حکومت وقت ندارند.
  25. وصیتهای من بر مقام محترم حکومت بس گران می آید ولی چه باید کرد! اجرای اوامر پروردگار و ایفای تکالیف انسانیت، مشکل است.
  26. مالکا! با همه سفارشهای که در این فرمان به منظور حکمرانان و قضات ایراد شده، بازهم مطمئن نتوانم بود، مگر در موقعی که در برنامه شخصی خود هر ماهه یک روز بارعام دهی و عموم مردم را یکجای ملاقات کنی، و مخصوصا حاجتمندان و دادخواهان را به نام پیش خوانی و به اصرار از تظلم و عرایض آنها تحقیق کنی؟
  27. ای پسر حارث!حکومتهای کسری و قیصر از مردم روی همی پوشانیدند، و از مجامع عمومی و غمکده های مستمندان گریزان همی بودند.اما تو ای حاکم مسلمانان، نباید از ملت خود محجوب و پنهان باشی.
  28. الا ای پسر حارث! در اجرای اوامر الهی بین خویش و بیگانه فرق مگذار! و پسر خود را بر سیاهان صحرای مصر رجحان مده! حق سنگین است و برداشتن آن دشوار.
  29. شما ای حکومتها چه گمان می کنید؟ آن شمشیر که بر کمرتان بستیم و آن کرسی که به افتخار شما گذاشتیم، برای آن نیست که خون مردم بریزید، یا دسترنج ییچارگان بخورید.
  30. مالکا! بکوش که مضامین این فرمان را به دقت انجام دهی! من و تو هر دو سربازیم و سزاوار است به نام عزیزترین آرزوهای خود، از مقام الوهیت درخواست کنیم که عمر ما را در خاک و خون میدان پیکار به پایان رساند و فضیلت شهادت نصیبمان کند، تا در آن جهان گلگون کفن و سپید روی از خاک برخیزیم....[1]
 
ترجمه‌ها و شرح‌ها

عهدنامه مالك اشتر به لحاظ برخورداري از مضامين عالي و ارزشمند آن، همواره مورد توجه دانشمندان اسلامى و و دولت‌هاي شيعي بوده و طي دوران اسلامي، شروح متعددي بر آن نگاشته‌اند. همچنين اين اثر به زبان‌هاي مختلفي ترجمه گرديده و در جاي جاي اين کره خاکي منتشر شده است که نيازمند ارائه گزارشي کامل از آنهاست. در اين نوشتار کوتاه صرفاً گزارشي کوتاه از چهل عنوان اثر درباره عهدنامه مالک اشتر، شامل چند نسخه خطي از شروح و ترجمه‌هاي آن، که از کتاب معجم الآثار المخطوطة حول الامام علي بن أبي‌طالب عليه السلام، اقتباس نموديم تبرکاً و تيمناً تقديم عزيزان خواننده وبگاه خبري نسخ خطي (بساتين) مي‌گردد.

  1. آثار ناصري = ترجمه و تفسير عهدنامه حضرت اميرالمومنين عليه السلام به مالک اشتر، للشّيخ محمّدتقي بن علي، الدّزفولي (المتوفی بعد 1291 هـ.)، مکتبة آية‌الله المرعشي بقم: <9449 رقم مؤقّت>.
  2. اکسير الإسلام = شرح عهدنامه أميرالمؤمنينعليه السلام، للسيّد صادق بن علي، الکاشاني، مکتبة مجلس في طهران: <33 سرور>.
  3. بيعة الأفاخم = ترجمه و شرح عهد مالک اشتر = کلمة بيعة الأفاخم، لعلي بن ميرزا أحمد، الجيلاني (القرن 13 هـ .)، دارالکتب الوطنية في طهران: <230 ف>؛ مکتبة المجلس في طهران: <137 سرور، 13542>.
  4. تحفه علويه سليمانيه= ترجمه عهدنامه مالک اشتر، للسيد ماجد بن محمّد، الحسيني البحراني (المتوفی 1097هـ .)، مکتبة فرهاد معتمد في طهران: <9>؛ مکتبة کلية الآداب بجامعة طهران: <3/48 د>؛ مکتبة المجلس في طهران: <4748>؛ مکتبة المدرسة الفيضية بقم: <646>.
  5. تحفة الولي = ترجمه عهد مالک اشتر، لمحمّدحسين بن أحمد بن محمّد بن سميع، اليزدي (المتوفی بعد 1227 هـ .)، مکتبة ملک العامّة بطهران: <2788>؛ مکتبة البلاط الدّنمرکي في کبنهاک: <Add.17>؛ نسخة کانت في إحدي المکتبات في کربلاء.
  6. ترجمه عهد اشتر، للکاشاني، المکتبة المرکزية بجامعة طهران: <ذيل 4207>.
  7.  ترجمه عهد اشتر، لمحمّدصادق هماي، المروزي المشهور بـ <وقايع نگار>، دارالکتب الوطنية في طهران: <151 ف>؛ مکتبة ملک العامّة بطهران: <1937>.
  8. ترجمه عهد اشتر از علي عليه السلام، لمترجم مجهول، مکتبة المجلس (سنا) في طهران: <10/1127>.
  9. ترجمة عهد الإمام أميرالمؤمنين عليه السلام لمالک الاشتر،للمولي محمّد کاظم بن محمّد فاضل، المدرّس المشهدي (المتوفی بعد 1107 هـ .)، دارالکتب الوطنية في طهران: <191ف>؛ المکتبة الرّضوية في مشهد: <427 أخبار (1946)>.
  10. ترجمة عهد الإمام علي بن أبي‌طالب لمالک الأشتر (باللغة التّرکية)، لمترجم مجهول، دارالکتب المصرية بالقاهرة: <444/ مجاميع ترکي>.
  11. ترجمه عهد علي عليه السلام به اشتر، لمترجم مجهول، المکتبة المرکزية بجامعة طهران: <5630>.
  12.  ترجمة عهد علي عليه السلام للأشتر، لمترجم مجهول، المکتبة المرکزية بجامعة طهران: <2/5163>
  13. ترجمه عهد مالک اشتر، لعبدالواسع، التّوني، مکتبة المجلس.
  14. ترجمه عهد مالک اشتر=ترجمة أحاديث في سلوک الولاة = آداب الولاة = ترجمة وصية أميرالمؤمنين (ع)  لمالك الأشتر حين ولاّه مصر، للعلاّمة محمّدباقر بن محمّدتقي، المجلسي الإصفهاني (المتوفی 1110 هـ .)، دارالکتب الوطنية في طهران: <1541 ف>؛ مکتبة آية‌الله المرعشي بقم: <29/187، 12/8839>؛ <1186 مصوّرة>؛ مکتبة جامع گوهرشاد في مشهد: <3/1010>؛ مکتبة کلية الإلهيات بجامعة طهران: <3/78 مجموعة آل آقا>؛ مکتبة المجلس في طهران: <11/3059>؛ مکتبة مدرسة آية‌الله المطهّري (سپهسالار) في طهران: <1/5418، 5864، 1/6306>؛ مکتبة المدرسة الفيضية بقم: <4/896>؛ المکتبة المرکزية بجامعة طهران: <ذيل مجموعة 5878>؛ مکتبة المسجد الأعظم بقم: <3877>؛ مکتبة المشکاة في جامعة طهران: <670>؛ مکتبة أميرالمؤمنين عليه السلام العامّة في النّجف: <654>؛ مکتبة المتحف الوطني في کراتشي بباکستان.
  15.  ترجمه عهد مالک اشتر، لعلي‌رضا بن کمال‌الدين الحسين، الشيرازي الأردکاني اليزدي الشّهير بـ. <تجلّي> (المتوفی 1085 هـ .)، المکتبة المرکزية بجامعة طهران: <2/2465>.
  16. ترجمه عهد مالک اشتر، لمترجم مجهول، المکتبة الرّضوية في مشهد.
  17. ترجمة عهدنامه إمام عليّ عليه السلام (باللغة الترکيّة)، لمترجم مجهول، مکتبة نورالدين آغا في السليمانية بإسلامبول: <6/791>
  18. ترجمه عهدنامه حضرت امير عليه السلام به مالک اشتر، لمحمّدباقر بن إسماعيل، الخاتون‌آبادي (القرن 12هـ .)، دارالکتب الوطنية في طهران: <2599>؛ مکتبة المشکاة في جامعة طهران: <4/1266>؛ مکتبة ملک العامّة بطهران: <940>
  19. ترجمه عهدنامه حضرت امير عليه السلام به مالک اشتر، لمحمّد بن مهدي، البهشتي، دارالکتب الوطنية في طهران: <509، 510، 1674، 2100>
  20. ترجمه عهدنامه حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، الأفشار (القرن 13هـ .)، مکتبة البلاط الإيراني في طهران: <1857>.
  21.  ترجمه عهدنامه حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، لحيدر علي، الحسيني الحسني (القرن14هـ .)، مکتبة البلاط الإيراني في طهران: <204>.
  22. ترجمه عهدنامه حضرت علي عليه السلام به مالک اشتر، لمترجم مجهول، دارالکتب الوطنية في طهران: <151، 191، 702 ف>؛ المکتبة الرّضوية في مشهد: <16401>؛ مکتبة المجلس في طهران: <4/1236>؛ مکتبة مدرسة آية‌الله المطهّري (سپهسالار) بطهران: <5418، 5864، 6306>؛ مکتبة متحف مولانا في قونية بترکيا: <1236.4>.
  23. ترجمه عهدنامه مالک اشتر، للسّيد صادق بن علي، الحسيني (المتوفی بعد 1272 هـ .)، مکتبة المدرسة الفيضية بقم: <2043>؛ المکتبة المرکزية بجامعة طهران: <ذيل 4207>.
  24.  ترجمه عهدنامه مالک اشتر، لمحمّدجعفر بن فاضل، المشهدي، مکتبة المجلس في طهران: <4/14282>.
  25.  ترجمه عهدنامه مالک اشتر، لمترجم مجهول، مکتبة آية‌الله المرعشي بقم: <8055>؛ مکتبة علي أصغر المهدوي الخاصّة في طهران: <225>؛ مکتبة المشکاة في جامعة طهران: <3/1026>؛ المکتبة الرّضوية في مشهد.
  26. ترجمه عهدنامه مالک اشتر (الأولي)، لميرزا محمّد إبراهيم بن محمّد مهدي، النوّاب الطّهراني الشّيرازي المشهور بـ <بدائع نگار> (المتوفی بعد 1273 هـ .)، دارالکتب الوطنية في تبريز: <2956>؛ المکتبة الرّضوية في مشهد: <80 أخبار>؛ مکتبة ملک العامّة بطهران: <1/1310، 1/4310>.
  27.  ترجمه عهدنامه مالک اشتر (الثّانية)، لميرزا محمّد إبراهيم بن محمّد مهدي، النوّاب الطّهراني الشّيرازي المشهور بـ <بدائع نگار> (المتوفی بعد 1273 هـ .)، المکتبة الرّضوية في مشهد <428 أخبار (2093)>؛ مکتبة المجلس في طهران: <775>؛ المکتبة المرکزية بجامعة طهران: <5568>.
  28. ترجمه عهدنامه مالک اشتر (منظوم)، لتقي الشهير بـ  <عنوان نگار> (المتوفی بعد 1234هـ .)، المکتبة الرضوية في مشهد: <16510>.
  29. ترجمه فرمان حضرت اميرالمؤمنين علي عليه السلام به مالک اشتر، لعلي بن محمّد، القاجار الکرماني (القرن 14هـ .)، مکتبة البلاط الإيراني في طهران: <203>.
  30. ترجمه و شرح عهدنامه مالک اشتر، لعلي‌رضا...، المکتبة المرکزية بجامعة طهران: <3/2465>.
  31. رموز الإمارة = ترجمه عهد اشتر (منظوم)، لميرزا أحمد بن محمّدشفيع، الشيرازي الشّهير بـ <وقار> (المتوفی 1298 هـ .)، مکتبة المجلس في طهران: <4904>؛ مکتبة ملک العامّة في طهران: <6152>.
  32. سعادة الملوک = ترجمه عهدنامه مالک اشتر، لمرتضي بن محمّدتقي، البهبهاني الموسوي النّجفي، دارالکتب الوطنية في تبريز: <3520>.
  33. شرح عهد مالک اشتر، لمؤلّف مجهول، مکتبة مدرسة آية‌الله الگلپايگاني بقم: <1007>.
  34. شرح عهدنامه عليعليه السلام = ترجمه و شرح عهدنامه مالک اشتر = ترجمه عهدنامه مالک اشتر، للمولي محمّد صالح بن محمّدباقر، الرّوغني القزويني (المتوفی 1116 هـ .)، مکتبة السيد نصرالله التّقوي بطهران مکتبة المجلس في طهران: <27، 4914>؛ مکتبة محتشم السّلطنة الإسفندياري الخاصّة بطهران المنتقلة إلي دارالکتب الوطنية بطهران مکتبة مدرسة آية‌الله المطهّري (سپهسالار) بطهران: <3096>؛ مکتبة الهدايتي الخاصّة بقم المنتقلة إلي مکتبة مدرسة آية‌الله الگلپايگاني بقم مکتبة معهد کاما - خزانة مانکجي في بومباي بالهند: <83>.
  35.  شرح عهدنامه عليعليه السلام، لمؤلّف مجهول، مکتبة المجلس في طهران: <70>.
  36.  شرح عهدنامه علي براي اشتر، للسيد حسين بن محمّد بن أبي‌الرّضا، الحسيني العلوي الآوي (القرن 8 هـ .)، مکتبة تشستربيتي بدبلن في إيرلندا: <ذيل مجموعة 308، کتابتها سنة 729هـ بخطّ أبي‌المحاسن محمّد بن سعد النخجواني الشهير بـ ابن الساوجي> (عنها مصوّرة في المکتبة المرکزية بجامعة طهران: 5/3432 و 7062 فلم).
  37. قانون الولاة في سياسة الرّعاة = شرح عهد مالک اشتر = جزء من تاريخ مصر قديماً، للسيد محمّدحسن بن علي، الموسوي القزويني النّجفي (المتوفی 1361هـ .)، نسخة الأصل بخطّ المؤلّف کانت عند السيد ضياءالدّين بن علي الموسوي القزويني
  38.  مثنوي ترجمه عهد اميرالمؤمنينعليه السلام، لميرزا أحمد بن محمّدشفيع، الشّيرازي الشّهير بـ. <وقار> (المتوفی 1298 هـ .)، مکتبة المجلس في طهران: <4904>؛ مکتبة ملک العامّة بطهران: <6152>
  39. نصايح الملوک و آداب السّلوک = شرح عهد مالک اشتر، للمولي أبي‌الحسن الشّريف بن محمّد طاهر بن عبد الحميد، العاملي الأفتوني الأصفهاني النّجفي (المتوفی 1138 هـ .)، مکتبة کلية الحقوق بطهران: <151>؛ مکتبة مدرسة آية‌الله المطهّري (سپهسالار) بطهران: <2946>.
  40. هديات الحسام في عجائب الهديات للحکام = شرح عهد مالک اشتر، لمحمّدحسين بن علي نقي، الهمداني (القرن 14هـ .)، مکتبة آية‌الله المرعشي بقم: <1/3717>.

حسين متـقي



[1]. http://daneshnameh.roshd.ir

 

 

کد امنیتی
تازه کردن

تازه های نشر

آمار بازدیدکنندگان

مهمانان :

63 

امروز :
دیروز :
این هفته :
این ماه :
بازدید کل :
1535
1611
6445
50537
15725670