«اداره ادبیات اردو» در حیدرآباد دکن (هندوستان) قرار دارد. دکتر سید محی‌ الدین قادری زور  قادری زور (1904-1962) از نسخه شناسان و مصححان برجسته هندوستان «اداره ادبیات اردو» را در سال 1349 هجری/ 1931 در حیدرآباد دکن، هندوستان تاسیس کرد و در سال 1960 همسرش – تهنیه النساء بیگم- زمینی را برای ساختمان «ایوان اردو» اهدا نمود. نخستین مدیر کتاب خانه نواب مرزا سیف علی خان بود که در پیشرفت کتاب خانه و جذب اهدای کتب بسیار فعال بود.کتاب خانه «اداره ادبیات اردو» دارای نسخه های خطی و منابع چاپی بسیار ارزنده ای است به ویژه درباره دکن شناسی: عکس‌هایِ شاعران و نویسندگان دکن یا آثارشان؛ عکس و اسناد و فرامین عمارت‌هایِ تاریخی دکن مانندِ: عاشورخانه، عَلَم، فرهنگ و تمدنِ دکن؛ قلعه گولکندا؛ نقشه های کهن. برخی از اینها دارای دستخطِ شاهان و والیان هندوستان است مانند: محمد قلی شاه (والیِ گولکندا)؛ علی عادل شاه ثانی (والیِ بیجاپور)؛ عبدالله قطب شاه (والیِ حیدرآباد)؛ واجد علی شاه (والیِ لکنو)؛ نواب یوسف علی خان (والیِ رامپور) است.

 

از نسخه های خطی نادر کتاب خانه «اداره ادبیات اردو»: «شرح مفتاح العلوم»، تالیف: علی بن محمد- تاریخ: 803 هجری؛ «حاشیه قطبی»؛ «تهذیب المنطق»؛ «ترجمه چهل حدیث»؛ «سیر الاسرار»؛ «ظفرنامه»، تالیف شرف الدین علی یزدی- تاریخ: 828 هجری؛ «مخزن قطب شاهی»؛ «فرس نامه»؛ «لیلاوَتی»، تالیف فیضی ترجمه از سانسکریت  به فارسی.

در حال حاضر کتاب خانه «اداره ادبیات اردو» دارایِ 50 هزار (پنجاه هزار) نشریه و کتاب و تعداد2600 نسخه خطی است.

 

دکتر سید محی‌ الدین قادری زور  فهرست نسخه های خطی اردو، فارسی و هندی «اداره ادبیات اردو»  را در 5 (پنج) جلد چاپ کرد با عنوانِ «تذکره مخطوطات»: جلد اول در 1943، جلد دوم در 1951، جلد سوم در 1957، جلد چهارم در 1958 و جلد پنجم در سال 1959 منتشر شد. بعدها جلد ششم  با افزوده و تجدید نظر محمد اکبر صدیقی و محمد علی اثر در 1983 و جلد اول با تجدید نظر و افزوده هایی با کوشش محمد علی اثر و مغنی تبسّم در سال 1996 از همین «اداره ادبیات اردو» چاپ شدند.

همه این فهرست های نسخه خطی در «پایگاه خبری نسخ خطی بساتین» آنلاین قابل مطالعه است: دسترسیِ آن‌لاین به فهرستِ نسخه‌هایِ خطّیِ چاپ شده در هندوستان و پاکستان (بخش اول)

 

 در مقدمه جلد اول «تذکره مخطوطات»  دکتر سید محی الدین قادری زور چنین نوشته است:  

«اداره ادبیات اردو در مدت یازده سال بیش از 1500 نسخه خطی و 12000 کتاب و مجله گردآوری نمود. جدِ من و زن داییِ مولانا انوارالله خان فضیلت جنگ – حضرت قادر بی بی زوجه نعمت الله – جاگیردار سکلی کتاب خانه ای داشتند که یکی از شاگردانم – مولوی سید ابوالفضل (دبیرِ عربی سِتی کالج) - فهرست نسخه های عربی، فارسی و اردو این کتاب خانه را می نوشت. بعدها تمام نسخه های خطی و کتاب های این کتاب خانه به اداره ادبیات اردو اهدا شد. وقتی تعداد نسخه های خطی به 500 رسید اراده کردم که آنها را فهرست‌نویسی کنم. از مولوی غلام رسول (فهرست نویس کتاب خانه سِتی کالج) و پروفسور عبدالقادر سروری (فهرست نوست «فهرست اردو مخطوطات جامعه عثمانیه») درخواست شد. غلام رسول گفت که پس از بازنشستگی این کار را خواهد کرد و عبدالقادر سروری می خواست انجام دهد که در دانشگاه مَیسور، مدیر گروه اردو شد. خودم کار فهرست نویسی را برعهده گرفتم و برخی از دانشجویان را به کمم خواستم که مولوی رحیم الدین ظهیرآبادی کمی کمک کرد که او هم به دلیل مشغله اش کار را ادامه داد. در جلد اول تذکره مخطوطات 275 نسخه خطی فهرست نویسی شده اند که دست کم 75 نسخه خطی منحصر به فرد هستند و در کتاب خانه دیگری یافت نمی شوند. تقریباً 50 نسخه خطی به خط مولف است. در جلد برخی از نسخه های خطی اردو نسخه های خطی فارسی هم هست».

 

درباره «اداره ادبیات اردو» دو کتاب چاپ شده است:

* «سرگذشت اداره ادبیات اردو»- نویسنده:خواجه حمیدالدین شاهد، اعظم استیم پریس، حیدرآباد دکن، 1940.

** «اداره ادبیات اردو- سن 1943 عیسوی میں»- نویسنده:خواجه حمیدالدین شاهد، اعظم استیم پریس، حیدرآباد دکن، 1944.

* «فهرست مطبوعات کتب خانه اداره ادبیات اردو»، جلد اول، فهرست نویسان: مولوی غلام رسول + مولوی محمد اکبرالدین صدیقی، اداره ادبیات اردو، حیدرآباد، هندوستان، 1956. [فقط جلد اول این فهرست منتشر شد]

تهیه و تنظیم: لیلا عبدی خجسته

 

 

 

 

 

کد امنیتی
تازه کردن

آمار بازدیدکنندگان

مهمانان :

52 

امروز :
دیروز :
این هفته :
این ماه :
بازدید کل :
980
1726
2706
59805
16797327