هنگامِ مطالعه برخی از متونِ فارسیِ تصحیح شده در پاکستان (هندوستان قدیم) تشابهِ نامِ «محمّد اقبال»برخی اوقات این اشتباه را ایجاد می‌کند که محمّد اقبال – شاعرِ شهیرِ پاکستانی است در حالی‌که دکتر محمّد اقبال (1894-1948، استادِ فارسیِ دانشکدة اورینتَل کالج، لاهور، پاکستان) مصحّحِ متون بوده‌ است، نه علّامه محمّد اقبال (1877-1938، فیلسوف و شاعرِ معروفِ پارسی‌گویِ پاکستانی).

پیشینة این اشتباه

البتّه این اشتباه پیش از این، در ایران سابقه داشته است. یکی از نویسندگانِ افغانستان می‌نویسد: (رفیقی، 2004م :98)

«شبی در دفترِ مجلّة مهر چند شاعر و ادیبِ معروفِ ایرانی جمع بودند. شاعرِ معروفِ افغانی – سَروَر خان گویا- که برایِ شرکت در جشنِ فردوسی [1] به ایران آمده بود، از اقبال حرف‌زد. در جوابِ پرسشِ وی، مرحوم ملک‌الشّعرایِ بهار فقط به یکی از آثارِ اقبال اشاره کرد که حُسنِ کتابت، بر خوبی‌هایِ معنویِ شعرِ اقبال پرده انداخته است. کسی دیگری در محفل شاعر و رهبرِ روحانیِ مسلمانانِ شبه‌قارّه را با مصحّحِ کتابِ راحة الصّدور یکی دانست و از چاپِ خوبِ سخن راند. این جواب‌ها گویا بر امیدهایِ گرم مرحوم گویا آبِ سردی ریخت».  

زنده یاد مجتبی مینوی از جلسه‌ای یاد کرده است که شخصی اقبالِ شاعر را به اشتباه، مولّفِ راحة الصّدور معرّفی کرد: (مینوی، 1327ش: 4)

«روزی با یکی از دوستان از محمّد اقبال و اشعارِ او سخن می‌گفتیم، یکی از آن آقایانِ محترمی که جز، عیب‌گرفتن و بدگفتن از غالبِ مردم، هنری و کاری ندارند و در کُلیّة امورِ عالَم هم هود را خبیر و ذی‌الرّای می‌دانند، در میانِ سخن دوید و گفت: بله، می‌دانم، همان کسی است که کتابِ راحة الصّدور را چاپ کرده است! به او توضیح دادیم که آن محمّد اقبال که شاعر و فیلسوف بود با آن محمّد اقبال که راحة الصّدور محمّد راوَندی را در لیدن و اخبار الدّولة السّلجوقیّة صدرالدّین حسینی را در لاهور به طبع رسانیده و در دانشگاهِ پنجاب استادِ زبانِ فارسی است، تفاوت دارد».

 

محمّد اقبالِ مصحّحِ راحة الصّدور

راحة الصّدور و آیة السّرور در تاریخِ آل سلجوق برایِ نخستین بار، از سویِ دکتر محمّد اقبال تصحیح شد و همراه با مقدمّة عالمانه‌ای از او به انگلیسی و حواشی، فهارس و مقدمّة دانشمندانة استاد بدیع‌الزّمان فروزانفر (1276-1349ش) و توضیحاتِ بسیار مفیدِ مجتبی مینوی (1281-1355ش) در 1921م از سویِ انتشاراتِ اوقافِ گیب منتشر شد. در ایران، 1333ش از سویِ انتشاراتِ امیرکبیر چاپ شد. سپس در 1364ش از سویِ همین انتشارات برایِ بارِ دوّم و در 1386ش از سویِ انتشاراتِ اساطیر تجدیدِ چاپ شد. [2]

رویِ سرورقِ انگلیسیِ کتابِ راحة الصّدور و آیة السّرور در تاریخِ آل سلجوق آمده است:

E.J.W.GIBB MEMORIAL SERIES, NEW SEIRES, VOL: II,

The RAHAT-Us-Suddur wa AYAT-us-Suddur Being a history of the Saljuqs- by: Muhammad Ibn Ali Ibn Sulayman Ar-Rawandi- Edited with notes, Glossary and Indies by: Muhammad Iqbal (Sometime Student in the Aligarh College, India), Printed by Messers E.J.Brill of Leyden for the Trustees of the “E.J.Gibb Memorial” and published by Messrs Luzac & Co 46-Great Russell Street, London, W.C, 1921.

 

در مقدمّة کتابِ مزبور که به تاریخِ اوت 1921م نوشته شده است، محمّد اقبال (مصحّحِ کتاب) از علّامه قزوینی(1256-1328ش) و ذبیح‌الله بهروز (1269-1350ش) و اِدوارد گرانویل براون (Edward Granville Browne، 1862-1926م) (پیشنهادِ تصحیحِ این کتاب از سویِ وی بوده است) سپاس‌گزاری کرده است.  ( page: XV-XVI) الغرض، مولّفِ راحة الصّدور و آیة السّرور در تاریخِ آل سلجوق دکتر محمّد اقبال می‌باشد.

 

در انسائیکلوپِدیا پاکستانیکا ( 1998م: 826) آمده است:

محمّد اقبال، دکتر- محقّق، پژوهشگرِ مسائلِ آموزشی، رئیسِ سابقِ اورینتَل کالج، لاهور. وی 6 اوت 1896م در جالَندَر [3] به دنیا آمد. در 1912م از فیروزپور کلاسِ دهم را گذراند. سپس از  اِم.او.اِی کالج [4] در عَلیگَر دیپلم و از دانشگاهِ اله‌آباد لیسانس گرفت. در 1918م از همین دانشگاه فوق‌لیسانس گرفت. در همین سال، با بورسِ دولتِ هندوستان برایِ ادامة تحصیل به انگلستان رفت. در 1922م ازدانشگاهِ کمبریج دکتری گرفت. موضوعِ پایان‌نامة وی این بود: خاندانِ سلجوقی در راحت‌الصّدور. سپس کتابِ دکتر آرتور امانوئل کرستس را به زبانِ اردو ترجمه کرد با عنوانِ: ایران در عهدِ ساسانیان(انجمنِ ترقّیِ اردو هند، دهلی، 1941م). [5] وی در 1935م به ایران آمد و در برگشت به پاکستان، دربارة فعّالیّت‌هایِ ادبی و تعلیمیِ ایران در دانشگاهِ پنجاب، پنج سخنرانی ایراد کرد. در 1943م در کنفراسِ سراسریِ هند  که در بنارَس برگزار شد، ریاستِ بخشِ عربی و فارسی را برعهده داشت. سال‌ها ریاستِ گروهِ فارسی و عربیِ اورینتَل کالج را برعهده داشت. در سال‌هایِ پایانیِ عمر، ریاستِ کُلِ اورینتَل کالج به او سپرده شد. وی در ماهِ می 1948م رحلت نمود.

 

نیز: در یکی از کتاب‌هایِ وفیات‌نگاریِ اردو آمده است: (منیر سلیچ، 2008م: 386)

محمّد اقبال، پروفسور دکتر شیخ- زادروز: 19 اکتوبر 1894م، جالَندَر – درگذشت: 21 می 1948م، محلِ خاکسپاری: مادل تاون، لاهور. وی استادِ برجستة زبان و ادبیاتِ فارسی، مترجم، کارشناسِ آموزشی، پروفسور و رئیسِ گروهِ فارسی اورینتَل کالج لاهور (1922 تا 1948م)؛ رئیسِ اورینتَل کالج لاهور (1946 تا 1948م). چندین کتابِ مهمِ فارسی را به زبانِ اردو برگردانده است. در دانشگاهِ کمبریج، به راهنماییِ پروفسور اِدوارد براون پایان‌نامة دکتری‌اش را نگاشت.

فرزندش دکتر داود رهبر (1926-2013) زندگی‌نامة پدرش را به انگلیسی تالیف کرده است:

Faith of a Lay Muslim: The Life of Professor Muhammad Iqbal, (2012), Create Space Independent Publishing Platform.

محمّد اقبال از نام‌هایِ مشهور در شبه‌قارّه است. مثلاً در کتابِ وفیاتِ اهلِ قلم ( منیر سلیچ، 2008م، ص: 385) چندین شخصیّت با این نام آمده است:

دکتر محمّد اقبال شیخ (1894-1948م)؛ محمّد اقبال بالا (1904-1967م/ شاعرِ پَنجابی در پاکستان)؛ محمّد اقبال بَت (1920-1988/ روزنامه‌نگارِ پاکستانی)؛ حکیم محمّد اقبال حسین (1908-1980/ طبیبِ مشهور در پاکستان)؛ محمّد اقبال خلیل (1928- 1990/ شاعرِ پشتو در پاکستان)؛ محمّد اقبال سلمان (1914- 1985/ سردبیرِ روزنامة جَنگ، کویته پاکستان)؛ محمّد اقبال عَلیگ (1918- 2007/ مدیرِ محکمة اطّلاع‌رسانی در آزاد کشمیر در پاکستان)؛ محمّد اقبال قریشی هاشمی (رئیسِ «آل پاکستان تحریکِ اردو»/ درگذشت: 1976).

 

* این تشابه اسمی در موردِ «نذیر احمد» هم گاهی اوقات ایجاد اشتباه می‌کند:

دِپتی نذیر احمد (1830-1912- رُمان‌نویسِ معروفِ هندوستانی- در بُجنورِ هندوستان به دنیا آمده بود)؛

شمس‌العلماء حافظ نذیر احمد (درگذشت: 1927- وی اهلِ بنگالِ هندوستان بود. متخصّصِ آثارِ باستانی‌ در موزه کلکتّه؛ درباره آثارِ باستانی و نسخه‌هایِ خطّیِ و گنجینه‌هایِ نادر در گوشه گوشه هندوستان کاملاً واقف بود. از طرفِ انجمنِ آسیاییِ بنگال برایِ جستجویِ کتاب‌ها و آثارِ نادر به تمامِ هندوستان سفر می‌کرد) (مجله معارف، آوریل 1927: 2/ 241)

دکتر نذیر احمد (1915-2008- نسخه‌شناسِ برجسته هندوستانی- در ایالتِ اُتّرپَرَدیش هندوستان به دنیا آمده بود).

 

پی‌نوشت

در تهیّة منابعِ اردو، جنابِ آقایِ محمّد زُبیر (رئیسِ کتاب‌خانه بیدل در شهرِ کراچی، پاکستان) کمکِ بسیار شایانی نمودند که از غائبانه از وی بی‌نهایت سپاس‌گزارم.

[1 ]هزارة فردسی به مناسبتِ هزارمین زادروزِ فردوسی در سالِ 1945م/ 1313ش در تهران، طوس و چند شهرِ دیگرِ ایران برگزار شد و بسیاری از دانشمندانِ سراسرِ جهان در آن شرکت کرده بودند.

[2] کتابِ راحة الصّدور و آیة السّرور در تاریخِ آل سلجوق، به این صورت‌ها هم منتشر شده است:

* از سری کتاب‌هایِ شاهکارهایِ ادبیاتِ فارسی (شمارة 50): برگزیدة راحة الصّدور و آی السّرور، به کوششِ: جعفر شعار، از سویِ انتشاراتِ امیرکبیر در سالِ 1365ش منتشر شد.

* از سری کتاب‌هایِ کارنامة دانشورانِ ایران و اسلام (شمارة 1): سرگذشتِ سلجوقیان؛ بازنویسیِ کتابِ اثرِ محمّد ین علی راوندی، به کوشش: نادره جلالی، برایِ سازمانِ ملّیِ جوانان از سویِ انتشاراتِ اهلِ قلم در 1380ش منتشر شد.

[3] جالندَر- شهری در ایالتِ پنجابِ هندوستان.

[4]  Muhammadan Anglo Oriental Collegeدر 1875م سرسیّد احمد خان آن را تاسیس کرد. امروزه آن را به نامِ Aligarh Muslim University  می‌شناسیم.

[5] زنده‌یاد آرتور امانوئل کریستین سن (1875-1945م) کتابِ ایران در زمانِ ساسانیان در 1935م و سپس با تجدید نظر در 1944م منتشر کرد. زنده‌یاد غلامرضا رشید یاسمی(1275-1330ش)  آن را به فارسی ترجمه کرد که در ایران بارها به چاپ رسیده است.

 

کتاب‌نامه

الف-اردو

-       رفیقی، عبدالرّوف (2004م)، افغانستان میں اقبال شناسی کی روایت، لاہور: اقبال آکادمی پاکستان.

-       قاسم محمود، سیّد، (1998م)، انسائیکلوپِدیا پاکستانیکا،کراچی: شاهکار بُک فاوندیشن.

-       ماہنامہ معارف، (اپریل 1927م)، مجلد نوزدہم، عدد چہارم، دارالمصنفین، اعظم گڑھ.

-       منیراحمد سلیچ، محمد، (2008م)، وفیاتِ اہلِ قلم؛ رخصت ہوجانے والے پاکستانی اہلِ قلم کے کوائف اور تواریخ ِ وفات 15 اگست 1947ء تا 14 اگست 2007ء، اسلام آباد:آکادمی ادبیاتِ پاکستان.

ب- فارسی

-       مینوی، مجتبی، (1327ش)، اقبال لاهوری شاعرِ پارسی‌گویِ پاکستان بحث در احوال و افکارِ او، از انتشاراتِ مجلّة یغما، چاپِ اوّل، تهران: چاپخانة مجلس.

 

نگارش: لیلا عبدی خجسته

 

 

کد امنیتی
تازه کردن

آمار بازدیدکنندگان

مهمانان :

26 

امروز :
دیروز :
این هفته :
این ماه :
بازدید کل :
234
421
2596
26911
15960225