بساتین؛ شماره اول، بهار - تابستان 1393

  • 2523
  • 20
  • 30 دی 1393 - 17:59

اولین شماره بساتین، دوفصلنامه علمی - تخصصی مطالعات نسخه های خطی، اسناد و متون کهن، سال اول، شماره اول، بهار ـ تابستان 1393 منتشر شده است که در اینجا چکیده و متن کامل مقالات با فرمت پی دی اف می خوانید.

سخن مدیر مسئول/ حسین متقی

دریافت

 

 

 

 

 

توطئه‌هاي سياسي ـ جاسوسي و يک متن شيعي در دستموريسکوها/ خوزه ف. کوتياس؛ ترجمه مريم متقي

چکيده

اين مقاله قصد دارد رويکرد جديدي براي درکِ بهتر از يک متن دستنويس با عنوان کرونيکا که متني منحصر به فرد و شيعي، متعلّق به آخرين گروه از مسلمانان اندلسي در تونس، با نام موريسکوها است، ارائه دهد. اين اثر که به نوعي يک مقتلِ شگفت‌انگيزِ شيعي، به زبان اسپانيولي درباره امام حسين (ع) است، نشان دهنده حضور يک جامعه مسلمان شيعي در اسپانياي قرن 17م با عقبه‌اي از حضور تشيّع در اندلس بين قرون 8 تا 16م بوده است. از آنجا که موضوع مطالعه نويسنده، ارتباط ميان اسپانيا و ايران صفوي در قرن 17م است، وي بر اين باور است که با استفاده از اين متن مهمّ شيعي، مي‌توان دريافت که احتمالاً موريسکوها در تونس، براي خاندانِ سلطنتي اسپانيا، جاسوسي مي‌کرده‌اند و چنانکه اين احتمال به اثبات برسد، اين امر، مي‌تواند تأثيراتِ عميقي بر درکِ ما از روابط بين اسپانيا و ايران شيعي در قرن 17م، بگذارد.

 کليد واژه‌: امام حسين (ع)، مقتل، موريسکوها، اندلس، پادشاهي اسپانيا، تونس، شيعه دوازده امامي، صفويه، عثماني، نسخ خطي.

دریافت مقاله 

 

کربلا در ادبيات و نگارش‌های عربی، پارسي و ترکي/ رضا قورتولوش و مصطفی اوزون؛ ترجمه عبدالله دودانگه

چکيده

شهادت امام حسین (ع) در کربلا، بر ادبیات همه‌ی ملت‌های مسلمان تأثیر گذاشته است؛ در ادبيات آئيني و اشعار عاشورايي بر تأثر و حزن ملائک و اجنه تأکید شده است. این مقاله در سه بخش شامل: <کربلا در ادبيات و نگارش‌هاي عربي>، <کربلا در ادبيات و نگارش‌های پارسی> و <کربلا در ادبيات و نگارش‌های ترکی> مي‌باشد. در بخش اوّل، مراثي عربي در دوره اموی و عباسی به طور جداگانه بررسی شده است و معروف‌ترین شاعران و اشعار آنان معرفی شده‌اند؛ در بخش دوم، با اشاره به اینکه اولین مرثیه‌ی کربلا در قرن ششم هجری مربوط به قوامی رازی می‌باشد، شاعران و شعرهای عاشورایی از قرن ششم تا قرن سیزدهم هجري را مورد واکاوی قرار داده است و در بخش پایاني مقاله نیز، نویسنده عموماً در رابطه با واقعه‌ی کربلا در ادبیاتِ ترک، خصوصاً به ادبیاتِ عاشورايي طریقت‌هایی صوفي همچون علویه ـ بکتاشیه، پرداخته و آثار مستقل منثور و منظوم ترکي، بخصوص به معرفي مرثیه‌هاي مرتبط با موضوع کربلا پرداخته است.

کليد واژه: کربلا، امام حسین (ع)، ادبيات، مرثيه، ادبيات، شعر عاشورایی فارسی، شعر عاشورایی ترکی، شعر عاشورایی عربی، ادبيات آئيني.

دریافت مقاله 

 

امام حسین (ع) در گفت‌وگوی اسلام و مسیحیت: اصفهانِ عصر قاجار/ حیدر عیوضی (عماد)

چكیده

مقاله حاضر نهمین گفت‌وگوی محمدعلی حسنی (داعی الاسلام) و یك مبلغ مسیحی ناشناس در اصفهانِ دوره قاجار است كه بخش پایانی صحبت‌های ایشان به موضوع بشارت عهد عتیق در مورد امام حسین (ع) كشیده میشود. در ابتدای جلسه نماینده مسیحی پیشنهاد می‌كند راجع پیشگویی‌های عهد عتیق در مورد مسیح (ع) صحبت كنند، در این جهت وی به چهار فقره از كتاب اشعیا استناد می‌كند. داعی الاسلام با تكیه بر دانش زبان عبری، و اطلاع وسیعی كه از مباحث تاریخی كتاب مقدس داشته است، ادعاهای طرف مقابل را، هم از منظر مباحث زبان‌شناختي و هم از بُعد تاریخی، مورد نقادی علمي قرار می‌دهد. و به طور خاص در مورد چهارم، مدّعی می‌شود این پیشگویی اشعیا با تاریخ امام حسین (ع) تطبیق بیشتری دارد.

كلیدواژه‌: ماهنامه الإسلام، امام حسین (ع)، داعی‌الإسلام، اسلام، مسیحیت، اصفهان.

دریافت مقاله 

 

نبودِ اصطلاح <نسخه‌ي خطي> در شعرِ سبک هندي/ حميدرضا قليچ‌خاني

چکيده

پيش از پيدايشِ چاپ در ايران، واژه‌ي <نسخه> همانند و هم معناي <نسخه‌ي خطّي>، کتاب، دستنويس و دستنوشته در شعرِ فارسي به کار رفته است. در اين مقاله، واژه‌ي <نسخه> و ترکيباتِ آن از ديوان‏هاي دوازده شاعر از عرفي شيرازي (969-999ق) تا بيدل دهلوي (1054-1133ق) استخراج و بررسي شده است تا روشن شود که در سبک هندي با وجود ترکيباتِ فراواني که با <نسخه> ساخته شده، ترکيبِ <نسخه‌ي خطّي> ساخته نشده است و با رواج صنعت چاپ در سده‌ي سيزدهم هجري، اين اصطلاح در برابرِ <نسخه‌ي چاپي> و کتابِ چاپي در زبانِ فارسي وضع شده است. پس از آن نمونه‏هايي از کاربردِ واژگان: کتاب، دفتر، سفينه، مجموعه و بياض از آثارِ همان سخنوران، ارائه شده است تا هم‏معنايي اين واژگان با ترکيبِ <نسخه‌ي خطي> آشکار گردد.

کلیدواژه: نسخه، نسخه‌ خطي، کتاب، دفتر، سفينه، مجموعه، بياض، سبک هندي.

 دریافت مقاله

 

سید محمود موسوی دزفولی و آثاری در تجوید و قرائت/ محمود نظری

چکیده

تجوید و قرائت مجموعه قواعدی هستند که علمای اسلامی به جهت صحیح و زیبا خواندن حروف و کلمات قرآنی وضع‌ می‌نمودند. در این مقاله به زندگانی سیّد محمود موسوی دزفولی از مؤلفانی که در قرن سیزدهم هجري می‌زیسته و بيشتر به مباحث تجوید و قرائت مي‌پرداخت، اشاره شده است. در اين نوشتار، به نسخه‌هایی از آثار دزفولی در موضوع مورد بحث، در گنجینه خطی کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی اشاره شده است.

کلیدواژه: علم قرآني، تجوید، قواعد التجوید، مختصر التجوید، تحفة الاخلاص، سید محمود موسوي دزفولی، نسخه خطی، کتابخانه مجلس شوراي اسلامي.

 دریافت مقاله

 

مصابيح الإيمان في حقوق الإخوان/ علاّمه سيد حسن صدر کاظمي؛ تحقيق: محمّدجعفر اسلامي

چکيده

مصابيح الإيمان في حقوق الإخوان، عنوان رساله‌اي در رعايتِ حقوق برادران ايماني، از علامه سيد حسن صدر است. مؤلف در سال 1272ق در کاظمين به دنيا آمد و سطوح مقدماتي و عالي علوم حوزوي را در کاظمين و نجف اشرف نزد اساتيد مبرّز حوزه، فرا گرفت. اين دانشمند برجسته در سال 1354ق رحلت نموده است و از وي بيش از هشتاد اثر ارزنده در موضوعات متنوع بر جاي مانده است، که برخي از آنها نيز به چاپ رسيده است. تحقيق اين رساله از روي نسخه‌اي بخط احمد بن سلطان‌علي حسيني مرعشي شوشتري با کتابتِ سال 1348ق، صورت گرفته است (نسخه مؤسّسه کاشف الغطاء ـ نجف اشرف).

کليدواژه: اخلاق، حقوق برادران ايماني، سيد حسن صدر، مصابيح الإيمان في حقوق الإخوان، نسخه خطي، مؤسسه کاشف الغطاء، نجف.

 دریافت مقاله

 

بررسی اجمالی آثار منسوب به مفضل بن‌ عمر جعفی/ محمدعلی صالحی

چکیده

در میان فهرست‌های مخطوط و مطبوع، آثاري منسوب به مفضل بن عمر وجود دارد که برخی از آنها در فهارس اوليه شيعه گزارش گردیده و به برخی نيز حتي اشاره هم نشده است. از سویی در مصادر و تراجم، کتاب‌هایی با نسبتِ مفضل بن عمر، ثبت شده است که در منابع کتابشناختي مصنفاتِ امامیه، از آنها گزارشي ارائه نشده است و بلکه بيشتر در آثار فرقه‌هايی غالي، مانند علویان و نصيريان، مضبوط است. در یک بررسی اجمالي، درمي‌يابيم، بسیاری از آثار منسوب به مفضل بن عمر، با ابهامات، تأملات و پرسش‌هایي همراه است و گاه این سؤالات تا حدّي است که صحّتِ انتساب‌ها را به جدّ، به تردیداتي درمي‌آميزد. بررسی دقیق همه جانبه آثار مفضل بن عمر، خود، پژوهش مفصّلي را می‌طلبد و ما در نوشتار حاضر، تنها به بررسي اجمالي آثارِ منسوب به وي، پرداخته و در ضمن و ذيل هر اثر، به برخي نکاتِ مطرح در باره آنها، اشاره‌اي اجمالي نموده‌ايم.

کلیدواژه: مفضل بن عمر جعفي، امام صادق (ع)، نصيريه، علويان، نقد آثار مفضل بن عمر، غلات.

 دریافت مقاله

 

مجموعه‌ای نفیس بخطّ میرداماد (ره) در کتابخانه چستربیتی، دوبلین ـ ایرلند جنوبی/ حسین متـقی

چکیده

میرداماد (ره)، از عالمان برجسته امامیه در نیمه دوره صفویه است، وی حکیمی سترگ و عارفی بزرگ و نمونه کاملی از یک فیلسوفِ اشراقی ـ مشّایی به شمار می‌رود. علوّ رتبتِ وی در حکمت، تا حدّی بود که پس از ارسطو و فارابی، به او لقب <معلّم ثالث> دادند، وی فلسفه مشّایی یونان را با تبیین، بسط و تعلیقاتِ فارابی و ابن‏سینا، به طور کامل مطالعه کرد و همزمان، با ریاضاتِ عرفانی، تعالیم اشراقی ـ خسروانی سهروردی را با سیر آفاقی و انفسی خود، به کمال رساند و روی هم‌رفته تأثیراتِ اشراقی و عرفانی در افکار و آثار فلسفی وی، مجالی وسیع یافت. او، از دو طریق بر اندیشه‌های بعدِ خود، تأثیر گذاشت، یکی از طریق تربیتِ شاگردان متبحّر، که هر کدام از آنان، متأثّر از اندیشه‌های متعالی وی، آثار با ارزشی از خود برجای گذاشته‌اند و دیگری با نوشته‌ها و تألیفاتش که بیش از یکصد جلد کتاب و رساله بوده است. در این نوشتار، گوشه‌ای از آثار وی، به خصوص یک مجموعه‌ نفیس دستنویس بخط میرداماد (ره) در کتابخانه چستربیتی، بازنموده شده است.

کلید واژه: شیعه امامیه، میرداماد، کتابخانه چستربیتی، نسخ خطی، دوبلین.  

دریافت مقاله

 

بيان النجوم حُبَيش تفليسي (درسنامه‌اي کهن در علم نجوم به زبان فارسي از سده‌ي ششم هجري)/ يوسف بيگ‌باباپور

چکيده

بيان النجوم حُبيش تفليسي، کتابي است به زبان فارسي در علم نجوم که به منظور آموزش اين دانش، براي نوآموزان و البته با زباني هرچه ساده‌تر و روان‌تر نگاشته شده است. اين کتاب از لحاظ بررسي‌هاي زبانشناسي و مطالعات واژگاني در زبان فارسي در قرن ششم هجري و نيز از نظر تاريخ علم نجوم، و تاريخ تطوّر کتب درسي علمي پيش از سده‌ي هفتم هجري به زبان فارسي، بسيار حائز اهميت و در خور توجه ويژه است.

خوشبختانه تنها يک نسخه از آن تا به حال شناسايي شده که در کتابخانه‌ي ملي نگهداري مي‌شود. در اين مقاله سعي شده تا با بررسي‌هاي گوناگون از زواياي مختلف به ويژگي‌هاي اين اثر و نسخه‌ي منحصر بفرد موجود از آن پرداخته شود.

کليدواژه: بيان النجوم، حُبيش تفليسي، نسخه‌ي خطي، دانش نجوم، کتب درسي و زبان فارسي در سده‌ي 6 ق.

دریافت مقاله

 

مناجات امیرالمومنین (ع) در آئینه هنر؛ برری یک مرقع نفیس در کتابخانه مجلس شورای اسلامی/ الهام بادینلو

چکیده

بخشی از اشعار نسبت داده شده به امیرمومنان علی (ع) مناجات هایی است که به صورت منظوم در دیوان منسوب یا جاهای دیگر وجود دارد. یکی از آنها مناات منظوم معروف به لک الحمد می باشد. محتوا و وجود مضامین عارفانه ای مانند فقر، رجاء، عفو و ... در این مناجات، با برخی مضامین عارفانه در ادعیه وارده از امام علی علیه السلام و دیگر امامان اهل بیت علیهم السلام مطابق است و امر تازه ای نیست. این مناجات به لحاظ مضامین لطیف آن، برای مجالس ابتهال، مناجات و دعا بسیار مناسب بوده و همین امر باعث رواج آن شده است. مناجات مذکور به صورت مرقع در آمده و نسخه ای از آن در کتابخانه مجلس وجود دارد. این مرقع فرازهای ناقصی از مناجات مذکور است و ذیل فرازهای میانی مناجات، یک رباعی فارسی وجود دارد. در این نوشتار بحثی کوتاه درباره نسبت مناجات به امیر مومنان علی (ع)، محتوای مناجات آمده و در انتها به متن و نسخه شناسی مرقع موجود در کتابخانه مجلس پرداخته شده است. در انتهای مقاله متن کامل مرقع به صورت نسخه برگردان آمده است.

کلیدواژه: دیوان منظوم امام علی (ع)، مناجات منظوم، دیوان امامان معصوم، حضرت علی (ع)، کتابخانه مجلس

دریافت مقاله