چکیده مقالات شماره سوم و چهارم «بساتین»

  • 1375
  • 209
  • 23 اسفند 1394 - 17:54

شماره‌ي سوم و چهارم نشريه‌ي  بساتين، شامل مقالاتي در پاسداشتِ مقام بانوي دو سرا، حضرتِ فاطمه‌ي زهرا، سلام الله عليها، و نيز بزرگداشتِ مقام علميِ متکلّم سترگِ شيعه، سيّد مرتضي علم الهديرحمه الله، در يک مجلد، منتشر گرديد.

عناوين مقالاتِ اين دو شماره، به همراه چکيده‌ي آن‌ها،‌ چنين است.

 

 

رسالة في تفسير سورة الكوثر، رشيدالدين فضل الله همداني (د. 718‌‌ق/1318م)

تقديم و تصحيح: حامد فياضي

ترجمه: محمد صانعي بيدگلي

چکيده

اين نوشتار به تصحيح رساله‌اي در تفسير سوره‌ي مبارکه‌ي کوثر، تأليفِ رشيدالدين فضل الله همداني (د. 718ق)، وزير حکيم فارسي زبان و مشهور دوره‌ي ايلخانيان، مي‌‌پردازد. برخي گزاره‌هاي صريح شيعي در عبارات رشيدالدين، مؤيد اين مطلب است که شايد رساله‌‌اي که اين‌جا تصحيح شده، چند صباح، پس از تغييرِ مذهب الجايتو (د. 716ق) به شيعه، نوشته شده باشد (زمستان 709‌‌ق). به‌کارگيري عبارت «الأئمّة المعصومين(ع)» يکي از اين گزاره‌‌ها است. رشيدالدين، در اين اثر، بعد از پاسخ به چند پرسش‌، نتيجه‌گيري مي‌کند، براي اين‌که امام علي(ع) پدرِ ذرّيه‌‌ي پيامبر(ص) از طريق فاطمه(س) باشد، به همين دليل، (وي به عنوان همسر فاطمه(س)) انتخاب شد؛ طبق نگاه او اين انتخاب بدين علّت بود که عدل اقتضا مي‌‌کند، فردي که از همه‌ي جوانب نزديک‌تر به پيامبر(ص) بوده باشد، بايد اين افتخار نصيب او گردد و رشيدالدين بر اين باور است که طبق شواهد قرآن و حديثي، آن فرد علي(ع) بود. اين اثر، دوازدهمين رساله از 19 رساله‌‌ي موجود در کتاب التوضيحات اوست که در ضمن مجموعه آثارش، با نام ‌‌المجموعة الرشيدية، گردآوري شده است. وي در اين مجموعه، طيّ هشت رساله، با محوريت تفسيرِ آيات قرآني و در يک مورد نيز در تفسير روايتي نبوي(ص)، پرداخته است. اين رساله‌ها مانند ساير آثار رشيدالدين فضل الله، اطلاعات دست اولي را درباره زمان وي در دسترس ما قرار مي‌‌دهند؛ امّا متأسّفانه برخي از آن‌ها، هنوز تصحيح يا مطالعه نشده‌‌اند. لذا نسخه‌‌اي که اين تصحيح بر آن مبتني است، مجموعه‌ي رشيديه (شماره‌ي 2324) مي‌‌باشد که نسخه‌اي از مجموعه‌‌‌ آثار رشيدالدين جامع التصانيف الرشيدية، در پاريس، به شمار مي‌رود.

کليدواژه‌ها: حضرت فاطمه زهرا (س)،سورة الکوثر، رشيدالدين فضل الله همداني، التوضيحات، المجموعة الرشيدية، نسخ خطي.

 

دست‌نويسي کهن از حاکم نيشابوري، در فضائل و مناقب فاطمه سيدة نساء العالمين(س)

مجيد هادي‌زاده

چکيده

 فَضائلُ فاطمة الزَّهراءعليها السلام، عنوانِ رساله‏اي کم‏برگ، امّا ارزشمند و پربهاست، که اينک به تقريب، ده قرن و نيم، از زمان تدوين آن مي‌گذرد؛ اين رساله که از بُن، در شمار متون حديثي، قرار دارد، در شمارِ ريخته‏هاي قلميِ محدِّثِ سترگِ خراسان، حاکم نيشابوري (د. 405ق) است. وي در اين رساله حدود 230 حديث، مشتمل بر شمّه‏اي از احاديثِ مناقبِ فاطمه سيّدة نساء العالمين سلام الله عليها را، باز نموده است. مهم‌ترين سند حاکم در اين کتاب، رواياتي است که از مشايخ خود دريافته، امّا گاه به نقل از منابع مکتوب نيز مي‏پردازد. اين دستنويس گرانسنگ و گويا منحصربفرد در سال 588ق استنساخ شده است و اينک در ضمن مجموعه‌اي، به شماره 55 HK. 950 در کتابخانه‌ی عمومي 19 مِي (کتابخانه غازي سابق) در شهرِ صامسون ـ ترکيه، نگهداري مي‌گردد. نوشتار حاضر، خلاصه‌اي از مقاله‌اي نسبتاً تفصيلي در معرّفي اين رساله‌ی پرارج است که اينک به عنوان پيش درآمدِ چاپِ نسخه برگردان (فاکسيميله) اين رساله، در اين دفتر عرضه مي‌شود.

کليد واژه‌ها: فاطمه زهرا سلام الله عليها، فضائل و مناقب، حاکم نيشابوري، نسخ خطي، ترکيه.

 

سيادت از طريق مادر از منظر سيد مرتضي(ره)

سيد ابوالقاسم نقيبي

چکيده

فقيهان اماميه در زمينه‌ي سيد و هاشمي بودن کساني که از سوي پدر به هاشم؛ جدّ پيامبر(ص) منسوب هستند، اتفاق نظر دارند؛ ولي در زمينه‌ي منسوبين از ناحيه‌ي مادر اختلاف نموده‌اند. مشهور فقيهان، منسوبين از ناحيه‌ي مادر را از بني‌هاشم و سادات تلقي نمي‌کنند؛ در مقابل، سيد مرتضي اولين فقيهي است که آنان را از بني‌هاشم به شمار آورده و مستحق خمس مي‌داند. نظريه‌ي سيد مرتضي از ناحيه‌ي برخي از فقيهان برجسته‌ي اماميه همچون محقق اردبيلي، فيض کاشاني و شيخ يوسف بحراني مورد پذيرش قرار گرفته است. آنان براي اثبات اين نظريه، به آيات قرآن کريم از جمله آيه‌ي شريفه‌اي که عيسي(ع) را از ذرّيه‌ي ابراهيم به شمار مي‌آورد، استناد جسته‌اند. علاوه بر آيات، روايات فراواني بر فرزند رسول خدا(ص) بودن امام حسن(ع) و امام حسين(ع) و ديگر ائمه(ع) دلالت دارد. در این نوشتار سیادت از طریق مادر از دیدگاه سید مرتضی بررسی می‌شود.

کليد واژه‌ها: سيد مرتضي علم الهدي، فقه اماميه، سادات، بني‌هاشم، خمس.

 

سيّد مرتضي علم الهدي(ره) و ايده نگاري فقه مقارن

محمّد معيني‌فر

چکيده

اينک هزار سال از زندگي پر برکتِ عالم شيعي، استوانه‌ي علم و تقوا، شريف مرتضي علم الهدي، مي‌گذرد؛ وي يکي از بزرگ‌ترين متکلّمان و فقهاي مدرسه و مکتب بغداد است که در علوم مختلف، صاحب سبک و قلم بود و در برخي علوم حتّي مبدع نيز محسوب مي‌شود. زعامتِ شيعه، ابتدا با شيخ مفيد، سپس با سيّد مرتضي، و پس از او نيز به مبرزترين شاگردش، شيخ طوسي مي‌رسد. همين حلقه‌ي مياني بودن سيّد، اثرات خاصّي را بر هر دو استاد و شاگرد داشته است. براي نمونه، مي‌توان به مبحثِ فقه مقارن يا فقه الخلاف اشاره داشت. نوشتار حاضر، در پي آن است تا تلاش سيّد را در نگارش فقه مقارن را به تصوير بکشد. فقه مقارن، دانشي است که با توجه به ديدگاه مذاهب مختلف و تضارب آراء ايشان، در پي دريافتي صحيح از احکام شرعي است. در اين‌که اولين نويسنده‌ي فقه مقارن شيعه چه کسي است؟ اختلاف نظر وجود دارد؛ برخي سيّد مرتضي را به عنوان اولين نويسنده‌ي فقه مقارن مي‌شناسند؛ ولي ديدگاه‌هاي معارض، اين نظريه نيز کم نيستند. در اين مقال به دو اثر، يعني الانتصار في انفرادات الامامية و کتاب مسائل الناصريات نوشته‌ي سيّد مرتضي، پرداخته شده و به ويژگي‌هاي اين دو اثر، تا حدّ ميسور، اشاره گرديده است.

کليدواژه‌ها: سيّد مرتضي علم الهدي، فقه مقارن، الانتصار، الناصريات.

 

واکاوي مواضع و تعابير سيّد مرتضي(ره) درباره‌ي قمي‌ها

حميدرضا شريعتمداري

چکيده

يکي از دغدغه‌هاي جدّي بغداديان شيعه، يعني مکتبي که شيخ مفيد و شاگردانش، سيّد مرتضي و شيخ طوسي، بانيان و داعيان اصلي آن بودند، نقد مباني و مواضع کلامي و معارفي قمي‌ها و اتخاذ مواضعي صريح و گاه شديد در قبال ايشان بوده است. بغدادي‌ها چرا و با چه انگيزه‌اي با اين همه حدّت و شدّت به هم مذهبانِ قميِ خود که حقّ عظيمي بر حديثِ شيعه داشتند مي‌تاختند؟ اينکه اساساً از تعابيري چون «اصحاب الحديث و مقلده» چه معاني‌اي را اراده مي‌کرده‌اند؟ آن‌چه در پي مي‌آيد کوششي است اجمالي براي پاسخ به پرسش‌هاي مذکور. در اين‌جا بايد يادآور شد که اين نوشتار در درستي يا تامّ و دقيق بودن خرده‌هاي بغدادي‌ها بر قمي‌ها ورود نمي‌کند و مي‌داند که اين همه سخت‌گيري بغداديان، بيش از آن‌که در مواضع اعتقادي ريشه داشته باشد به مباني و روش‌شناسي اين دو مکتب برمي‌گردد و نيز کاملاً تحت‌تأثير فضاي فکري بغداد، وظيفه‌ي تأسيس بغدادي‌ها و مرزباني ايشان براي کيان تشيّع و هويّت فکري و عقل پذيرِ آن صورت گرفته است.

کليد واژه‌ها: سيّد مرتضي علم الهدي، مکتب کلامي بغداد، مکتب حديثي قم، شيخ مفيد، شيخ صدوق، روش‌شناسي کلام.

 

ديدگاه کلامي سيد مرتضي(ره) در باره‌ي نجوم احکامي

محمّد جاودان

چکيده

سيّد مرتضي علم الهدي (د. 436ق)، دانشمند و متکلّم پر آوازه‌ي جهان اسلام در دوران نشاط علم و تمدّن اسلامي، از جمله‌ي دانشمندان نوآور شيعه‌ي اماميّه در شاخه‌هاي مختلفِ علمي و از جمله، عرصه‌ي علم کلام است. از سيّد مرتضي، رساله‌اي کوتاه درباره‌ي نجوم، با نام الردّ علي المنجمين در دست است. وي در آن با ادلّه‌ي نقلي، عقلي و تجربي و ذکر نمونه‌هاي عملي و عيني، با قوّت تمام، به نادرستيِ نجوم احکامي استدلال مي‌کند که در آن به تأثير افلاک و اجرام آسماني بر سعادت، شقاوت و خير و شرّ زمينيان حکم نموده و بر همين پايه، به پيش‌گويي حوادث آينده نيز مبادرت مي‌نمايند. تفکيکِ نجوم احکامي از علم نجومِ تعليمي، که در قرن هفتم هجري نهايي گرديد، در فرجامين بخش اين رساله مطرح شده است و به نظر مي‌رسد براي آن زمان، دستاوردي علمي به شمار مي‌آيد. ديدگاه روشن سيّد مرتضي درباره‌ي احکام نجومي و تفکيکِ آن از نجوم تعليمي و حکم به درستي و جواز دومي و نادرستي و ردّ اولي، توسط متکلّمان، فقها و ديگر علماي شيعه، مقبول واقع و دنبال شده است و در واقع، مي‌توان زنجيره‌اي متّصل از عصر حضور ائمه(ع) تا زمان حاضر را در اين مسأله‌ي کلامي ـ نجومي نشان داد و پرتويي بر زاويه‌اي از تاريخ انديشه‌ي کلامي اماميّه افکند. 

کليد واژه‌ها: سيّد مرتضي علم الهدی، نجوم احکامي، نجوم، کلام، رساله‌ي الردّ علي المنجّمين.

 

علم الهدي

نگارش: ويلفرد مادلونگ

ترجمه: محمّدحسن محمّدي مظفر

چکيده

مقاله‌ي حاضر ترجمه‌ي مدخل «علم الهدي» نوشته‌ي شيعه‌پژوه برجسته‌ي معاصر، ويلفرد مادلونگ در دائرة‌المعارف ايرانيکا است. نويسنده، مقاله را در دو بخش نگاشته است: در بخش نخست، به زندگي‌نامه علم الهدي، و ارتباط او با خلفاي عباسي و اميران و وزيران بويهي پرداخته است. گزارش نويسنده در اين‌جا، از سيّد مرتضي، چهره‌اي موافق و همراه با خلفاي عباسي و حاکمان بويهي به تصوير مي‌‌شد. در بخش دوم نيز خلاصه‌اي از آراء و عقايد شريف مرتضي را آورده است، از جمله: عدم تحريف قرآن، عدم حجّيت خبر واحد، عقل‌گرايي و حجيّت عقل، حجيّت اجماع اماميه، عدم حجيّت قياس، مخالفت با آراء فيلسوفان، مخالفت با اخبار آحاد منقول از سوي قمي‌ها. هر چند سيّد مرتضي در زمان خود بزرگترين عالم اماميّه محسوب مي‌شد و آراء کلامي‌اش تا قرن‌ها پس از او تأثيرگذار بود؛ امّا ديدگاه وي درباره عدم حجيّت خبر واحد، در ميان اماميّه با اقبال عمومي مواجه نشد، بلکه در اين زمينه، رأي شاگردش شيخ طوسي، مبني بر حجيّت خبر واحد، پذيرفته شد و لذا اخبار منقول از سوي قمي‌ها، همچنان در فقه اماميّه، مورد استناد است.

کليد واژه‌ها: سيّد مرتضي علم الهدي، دائره المعارف ايرانيکا، ويلفرد مادلونگ.

 

علم الهدي شريف مرتضي

نگارش: مصطفي اوز

مترجم: عبدالله دودانگه

چکيده

شريف مرتضي علم الهدي (د. 436ق)، فقيه، متکلم، اديب از رهبران اماميه و نقيب طالبيان بغداد، از نسل امام موسي کاظم(ع) است. او فقه و کلام را نزد عالم مشهور اماميه، شيخ مفيد (د.413ق) و حديث را از حسين ابن بابويه (برادر شيخ صدوق) و تحصيلات عالي را در زبان و ادبيات عرب، از ابن نباته، فرا گرفت. وي تحت تأثير انديشه‌هاي ابن‌جنّي و مرزباني قرار داشت که از طرفداران معتزله و شيعه بوده‌اند. بخشي از آگاهي‌هاي وي از مکتب اعتزال، متأثر از آثار ابواسحاق نصيبيني و قاضي عبدالجبار همداني است. شريف مرتضي با داشتن شخصيّتي متعادل، ثروت زياد، و موقعيت‌هاي ويژه اداري و ديواني در دستگاه بني‌عباس و آل بويه، فعاليت‌هاي علمي و داشتن تأليفاتِ متعدد و تربيت شاگردان برجسته در بغداد، از لحاظ سياسي و اجتماعي نيز، نقش مهمّي داشته است. وي، به لحاظ ثروت نسبتاً زيادش، طلابِ شيعي را نيز مورد حمايت مالي خويش قرار مي‌داد. او داراي حدود 80 تأليف و داراي کتابخانه‌اي با 80.000 جلد کتاب، بود. از بين شاگردان برجسته‌ي سيّد مرتضي، مي‌توان به شيخ الطائفه الطوسي، النجاشي، قاضي ابن برّاج الطرابلسي و ابوالصلاح الحلبي اشاره نمود. توسعه‌ي مباحثِ علم کلام در مکتبِ اماميه‌ي بغداد، مديون فعاليت‌هاي گسترده اين متکلم برجسته شيعه است.

کليدواژه‌ها: سيّد مرتضي علم الهدي، دائرة‌المعارف اسلام (DİA)، ترکيه.

 

نيم‌نگاهي به تعاملاتِ علمي بين مصريان و سيّد مرتضي(ره)

حسين متّـقي

اميد حسيني‌نژاد

چکيده

شريف مرتضي، از علماي طراز اول اماميّه، افزون بر تأثيرگذاري عميق بر انديشه‌ي کلامي و فقهي اماميّه‌، همواره مورد توجّه طيفِ فِرق اهل سنّت، به خصوص جريان عقل‌گراي آن (معتزله) و بلکه دانشمندان اديان ديگر، همچون يهوديّت، بوده است. او با اين‌که از رجال ديني، علمي و سياسيِ درون حاکميّتي عباسيانِ سنّي و نيز بويهيانِ شيعي، به شمار مي‌آيد و منطقه‌ي مصر، نيز تحتِ حکومتِ فاطميان اسماعيلي، يعني دولتِ رقيب عباسيان، قرار داشته است، اما با اين حال مي‌بينيم، پژواکِ آوازه‌ي علمي اين شخصيّتِ سترگِ اماميه، در همان زمانِ حياتِ وي، در قلبِ مصرِ فاطمي، پيچيده مي‌شود و بارها سؤالاتي علمي، کلامي، فقهي و ادبي، از اين ناحيه، بر سيّد وارد مي‌شود و سيّد، در فضايي کاملاً علمي، به پرسش‌ آنان، پاسخ مي‌دهد. در اين نوشتار، گزارشي از تأليفاتِ سيّد مرتضي، که در پاسخ سؤالات مصريان آن روزگار است؛ اشاره‌اي به برخي تأليفاتِ او که در مصر کتابت شده است؛ معرّفي تعدادي از دستنويس‌هاي آثار وي که امروزه در گنجينه‌هاي مصر نگهداري مي‌شوند، به همراه اشاره‌اي کوتاه به منشوراتِ آثار سيّد در مصر و در پايان، نيز به برخي از رساله‌ها و پايان‌نامه‌هايي که درباره‌ي سيّد مرتضي و آثار وي، در دانشگاه‌هاي مصر، تدوين و دفاع شده است، اشاره‌اي گذرا، شده است.

کليد واژه‌ها: سيّد مرتضي علم الهدي، مصر، کتابخانه‌هاي مصر، دانشگاه‌هاي مصر، نسخ خطي.

 

درآمدي بر آثار مخطوط و مطبوع

تأليفاتِ شريف مرتضي علم الهدي (ره) در ترکيه

الهام بادينلو

چکيده

ترکيه، بزرگ‌ترين ميراث‌دارِ سه فرهنگ و تمدن غنيِ اسلامي، ترکي و رومي و نيز دو امپراتوري بزرگِ عثماني و رومي است؛ ذخائر گرانسنگي از مواريثِ کهن تراثي در کتابخانه‌هاي اين کشور، به خصوص در پايتختِ فرهنگي و اقتصادي اين کشور، يعني استانبول، نگهداري مي‌گردد. بر پايه‌ي آمارهاي رسمي (1992م)، در کتابخانه‌هاي ترکيه، در مجموع حدود 232659 دستنويس نگهداري مي‌گردد که حدود 190815 نسخه‌ي عربي، 61608 نسخه‌ي ترکي و 14755 نسخه نيز به زبان فارسي است. بيشترين تمرکز نسخ خطي در ترکيه، شهر استانبول است با 105166 نسخه‌ي خطي و غني‌ترين کتابخانه‌ي تراثي اين شهر، نيز کتابخانه‌ي سليمانيه است که داراي 67571 دستنويس مي‌باشد. در اين نوشتار، تعداد 16 نسخه خطي از آثار شريف مرتضي، در کتابخانه‌هاي تراثي ترکيه (با تأکيد بر گنجينه‌هاي استانبول و آنکارا)، شاملِ تنزيه الانبياء، الشيب و الشباب و الامالي از منظرِ کتاب‌شناختي و نسخه‌شناختي، بر پايه‌ی منابع و فهارسِ قابلِ دسترس، مورد بررسي قرار گرفته است.

کليدواژه‌ها: سيد مرتضي علم الهدي، تنزيه الانبياء (ع)، الشيب و الشباب، الامالي، نسخ خطي، ترکيه،

 

دست‌نويسي عتيق از الذخيره سيد مرتضي(ره)

سيد محمّد طباطبايي يزدي

چکيده

سيّد مرتضي علم الهدي، بدون ترديد از عالمان برجسته و نام آوران مکتبِ کلامي اماميه به حساب مي‌آيد. او بنيان‌گذار نخستين مکتب کلامي عقل‌گرا در اماميه است و تأليفات او در اين زمينه، از امّهات منابع کلامي اين مذهب، به شمار مي‌آيد؛ از ميان آثار کلامي وي، دو کتاب الذخيرة و الملخّص في أصول الدين که در راستاي هم و به عنوان تکمله‌ي يک‌ديگر نوشته شده‌اند، از جايگاه ويژه‌اي برخوردارند. البته بايد دانست که متن الذخيرة همچون ديگر آثار کلامي شريف مرتضي و نيز ديگر آثار کلامي متکلّمان امامي مکتب بغداد از پيچيدگي خاصي برخوردار است و در موارد متعددي فهم مراد مؤلف به سهولت، امکان پذير نيست؛ از اين رو نبايد آن را با متون کلامي متأخّر همانند دانست. آن‌چه اکنون در اين مقاله مدّ نظر است، کتاب الذخيره‌ي ايشان و معرّفي نسخه‌اي کهن از آن، موجود در کتابخانه ملي روسيه است که پيش‌تر، معرّفي اجمالي آن توسّط خانم زابينه اشميتکه انجام شده است و ترجمه آن نيز به اهتمام آقاي پورجوادي، در مجلّه معارف منتشر گرديده است.

کليد واژه‌ها: سيد مرتضي علم الهدي، الذخيره في علم الکلام، نسخ خطي، روسيه.

 

نسخه‌ای کهن از امالي المرتضي از عصر مؤلف

محمدکريم باريک بين

چکيده

کتاب غررالفوائد و دررالقلائد يا همان امالي المرتضي، تأليفِ دانشمند نامدار اماميه، ابوالقاسم علي بن حسين، موسوي، مشهور به علم الهدي و شريف مرتضي است. اين اثر از برجسته‌ترين تأليفاتِ عرصه‌ي ادب شيعي است که کمتر نظيري براي آن اثر گرانسنگ، مي‌توان يافت. در اين اثر، شريف مرتضي، طيّ مجالسي، آيه‌اي از کلام الله مجيد را که مجال تحقيق داشته باشد، يا حديثي از احاديث نبوي (ص) و يا شعري از اشعار پر محتواي عرب را به عرصه‌ي بحث کشانده و درباره‌ي آن براي حضّار مجلس، مطالب ارزنده‌اي را املاء مي‌نمايد. از اين اثر، نسخه‌اي نفيس، که حدود عصر مؤلف، تحرير شده است، امروزه در کتابخانه‌ي بزرگ حضرت آية الله العظمي مرعشي (ره) در قم، به شماره‌ي 12373 نگهداري مي‌گردد. در اين نوشتار پس از معرفي نسخه‌ي مرعشي، به پاره‌اي نکات فهرست‌نويسي همراه نقد و توضيح برخي اطلاعاتِ مندرج در برافزوده‌ها و ظهريه‌هاي نسخه‌ي فوق، اشاره گرديده است.

 

کليد واژه‌ها: غررالفوائد و دررالقلائد، سيد مرتضي علم الهدي، کتابخانه‌ آيت الله مرعشي(ره)، نسخ خطي.

 

تحليلي بر گونه‌شناسي جغرافيايي و تاريخي

تأليفاتِ سيّد مرتضي(ره) و سير تاريخي کتابتِ مخطوطاتِ آن‌ها

حسين متقي

چکيده

خوشبختانه چندي است، جوانه‌هاي نگرش‌هاي معرفتي و پژوهشي نويني را، در برآيندِ مطالعاتِ ميان رشته‌اي، به خصوص در قالبِ بررسي‌ روش‌شناسانه (متدولوژيک) و گونه‌‌شناسانه (تيپولوژيک)، نسبت به لايه‌هاي عميق‌ترِ حوزه‌ي نسخ خطي، شاهديم؛ امّا به نظر مي‌رسد، از اين فرايندِ نسبتاً پيچيده، به لحاظ کمّي و کيفي، سهم مطالعاتِ اسلامي و شيعي بسيار اندک و نازل بوده باشد. با قيد ضرورت، براي تجزيه و تحليل مباحثِ درون ديني و مسائل فراديني، به عنوانِ يک پيش‌نياز محسوس، سخت، نيازمند تحقيقاتِ بيشتري در اين حوزه‌هاي بنيادي و ساختاري، هستيم. در اين نوشتار گزارشي گونه‌شناسانه از جغرافياي تأليفاتِ دانشمند سترگِ شيعه‌ي اماميه، شريف مرتضي علم الهدي (د. 436ق) همراه تجزيه و تحليلِ روندِ تاريخي کتابتِ آثار، بر پايه‌ي بخشي از داده‌هاي کتاب‌شناختي و نسخه‌شناختي مخطوطاتِ آثار سيد، با رويکردِ برون متني، مورد بررسي اجمالي قرار گرفته است. اين تحقيق، کوششي مقدّماتي در پي يافتنِ پاسخي علمي، براي تعيينِ سهم هر يک از شهرهاي جامعه‌ي شيعي، در پيشبرد و اشاعه‌ي فرهنگِ متعالي شيعي، با تأکيد بر بخشي از آثار مخطوط سيّد مرتضي علم الهدي(ره) مي‌باشد.

کليدواژه‌ها: سيد مرتضي علم الهدي، گونه‌شناسي، مطالعات ميان رشته‌اي، آمار، نسخ خطي.

 

بساتین، نشريه‌اي علمي ـ تخصّصي در مطالعات نسخه‌هاي خطي، اسناد و متون کهن است. اين نشريه در زمينه‌ي کتاب‌‌شناسی، نسخه‌‌شناختی، تاريخ علم مسلمانان (با اولويت ايرانيان و شيعيان)، کتابخانه‌هاي تراثي، مجموعه‌داري کتب خطي و اسناد کهن، ترجيحاً با محوريّت <ميراث مکتوب کهن شيعه>، به صورت دو فصلنامه، منتشر مي‌گردد و قلمرو فعاليتِ آن نيز شامل تمامي حوزه‌هاي متنوّع کتاب‌شناختي آثار تراثي، نسخه‌شناسی، تصحیح متون کهن، فهرست نویسی نسخ خطي و اسناد کهن، منحصراً در قالب <پژوهشي> و ساختار <علمي> است.

بايد افزود که دکتر محمود امید سالار (دانشگاه ایالتی کالیفرنیا)، دکتر محمد جاودان (دانشگاه ادیان و مذاهب)، دکتر محمدحسن شفيعيان (دانشگاه تهران)، دكتر احمد صبحي فرات (دانشگاه استانبول)، دکتر سید محمد طباطبایی (دانشگاه تهران)، دکتر علی ططری (دانشگاه علم و فرهنگ)، دکتر محمدرضا فخر روحانی (دانشگاه قم)، دکتر محمدحسن فغفوری (دانشگاه جرج واشنگتن)، دکتر ناهده فوزی (دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی)، دکتر روح انگیز کراچی (پژوهشگاه علوم انسانی)، دکتر محمدرضا موحدی (دانشگاه قم) و دکتر هادی نصیری (دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم) از مشاوران علمی مجله‌ي بساتين هستند. گفتني است که نشريه‌ي بساتين به مدیرمسؤولی حسین متقی و سردبیری عبدالحسین طالعی منتشر می‌شود.