بساتین؛ شماره دوم، پاییز - زمستان 1393

  • 2117
  • 74
  • 02 تیر 1394 - 08:11

دومین شماره بساتین، دوفصلنامه علمی - تخصصی مطالعات نسخه های خطی، اسناد و متون کهن، سال اول، شماره دوم، پاییز ـ زمستان 1393 منتشر شده است که در اینجا چکیده و متن کامل مقالات با فرمت پی دی اف را می خوانید.

باغبان مژده‌ی گل می‌شنوم از چمنت/ پروفسور محمدحسن فغفوری

دریافت

 

جستاری در عدم تعارض علی‌نامه با شاهنامه فردوسی/ محمود امیدسالار

چکیده

از قرن پنجم هجری منظومه‌اي شيعي برجای مانده است که علی نامه عنوان دارد.  این منظومه را شاعری گمنام، متخلّص به «ربيع» به سبک شاهنامة فردوسي و در همان بحر، در ذکر رشادت ها و دلاوری امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (ع) در جنگ‌های میان آن حضرت و مخالفان با حکومت او، سروده است. از زمانی که علی نامه به چاپ رسید، برخی از فضلا در مقالات و سخنرانی‌های خود گفته‌اند «ربیع»، علی نامه را در تعریض به فردوسی و انتقاد از شاهنامه‌ او سروده زیرا شیعیان با ذکر داستانِ های ملی ایران چنانکه در شاهنامه آمده است مخالف بوده اند. به نظر نويسنده مقاله، اين ادعاها بدون توجّه به زمینه‌های تاریخی، ادبی، و اجتماعی حماسه سرايی عنوان شده‌ا‌ند و ادنی دلیل قانع کننده‌ای در دست نیست که نشان دهد «ربیع» منظومه علي‌نامه را در معارضتِ با شاهنامه فردوسي سروده باشد. به زعم نویسنده، ادّعای تعارضِ علی نامه با شاهنامه از هیچ پشتوانة علمي و متنی برخوردار نيست و اين مطالب، بيشتر در جراید غیرتخصّصی عنوان شده و می‌شود.

 کلیدواژه‌ها: علي بن ابي‌طالب (ع)، علي نامه، ربيع، شاهنامه، فردوسي، شيعه، نسخ خطي، ادبيات فارسي، نقد.

دریافت

 

جایگاه دینی قنبر غلام علی(ع) نزد مردم ایران با تکیه بر متون فرهنگ عامه؛ همراه با تصحیح داستان فتح حبشه/ احمد خامه‌یار

چکیده

«قنبر» نام غلام امام علی (ع) است که در نیمه‌ی دوم سده‌ی اول هجری، به دستور حَجّاج بن یوسف ثقفی به شهادت رسیده است. در منابع تاریخی اطلاعات کمی درباره قنبر وجود دارد؛ اما در فرهنگ عامه مردم ایران حضور پررنگی دارد و در بسیاری از فتوّت‌نامه‌ها و ولایت‌نامه‌های فارسی، بارها از وی یاد شده است. همچنین برای وی مجالس روضه و تعزیه نیز برپا می‌شده و بر همین اساس، شبیه‌نامه‌هایی نیز مرتبط با وی وجود دارد. این نوشتار در پی آن است تا با ارائه شواهد متعددی از متون فرهنگ و ادب عامه از قبیل فتوّت‌نامه‌ها، ولایت‌نامه‌ها و شبیه‌نامه‌ها، جایگاه دینی قنبر را نزد مردم ایران نشان دهد. در پایان مقاله نیز در ارتباط با همین موضوع، رساله‌ای با عنوان «داستان فتح حبشه و مسلمان شدن قنبر» بازخوانی و تصحیح شده است.

کلیدواژه‌ها: قنبر، امام علی (ع)، فتوّت‌نامه‌ها، ولایت‌نامه‌ها، شبیه‌نامه‌ها، نسخه‌های خطی، فرهنگ عامه مردم ایران

دریافت

 

نثراللئالی به ترکی جغتائی؛ نسخه‌ی‌ خطی نظم‌الجواهر و متن منتشرشده‌ای به نام این اثر/ مهدی مجتهدی

چکیده

نثراللئالی که بنا بر مشهور از فضل بن حسن طبرسی است یکی از شناخته‌شده‌ترین مجموعه کلمات قصار حضرت علی علیه‌السلام و از متونی است که به چندین زبان ترجمه شده است. این مقاله به ترجمه‌ای مهم و کمتر شناخته شده از آن به ترکی جغتائی، موسوم به نظم‌الجواهر اختصاص دارد که توسط امیرعلی شیر نوایی (د. 908ق)، یکی از امیران سلطان حسین بایقرا (حک‍. 873-911ق)، سروده شده است. برای نخستین بار، ضمن معرفی یگانه نسخه‌ی خطی شناخته شده‌ی این اثر در ایران، کتابی که چندی پیش به همین عنوان چاپ شده‌، مورد نقد قرار گرفته است.

کلیدواژه‌ها: علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام، نظم‌الجواهر، نثر اللئالی، امیر علی شیر نوایی، نسخ خطی.

دریافت

 

شیخ‌زاده سهروردی در سایه‌سار کلام حضرت امیر علیه السلام؛ بررسی یک نهج البلاغه نفیس در کتابخانه مجلس شورای اسلامی/ الهام بادینلو

چکیده

نهج البلاغه کتابِ سترگ و عظیمِ حضرت امیرالمؤمنين علی علیه السلام شامل خطبه‌ها، نامه‌ها و سخنان کوتاه ایشان است که توسط شریف رضی با بهره گیری از متون و منابع کهن روایی گردآوری شده است. در ادوار گذشته، بسیارند کاتبانی که با عشق و علاقه به حضرت امیرالمؤمنين علی علیه السلام اقدام به کتابت نهج البلاغه نموده‌اند؛ از اين رو اين اثر، نسخ خطی فراوانی دارد. یکی از کاتبانی که اين اثر گرانسنگرا کتابت کرده است، احمد سهروردی معروف به مکمل الصناعه است که کتابتِ چهار نسخه از کلام امیر علیه السلام را انجام داده است؛ اما متأسفانه تاکنون تنها یک نسخه از این چهار نسخه شناسایی شده که در سال 728ق کتابت شده است و هم اکنون در گنجینه نسخ خطی کتابخانه مجلس، به شماره 4152 نگهداری می‌شود. نسخه مجلس تنها دو باب خطبه‌ها و نامه‌ها را در بر گرفته و فاقد باب سوم (حکمت‌ها) است. در این مقاله ابتدا نگاهی به زندگی کاتبِ شهير، احمد سهروردی و بررسی صحیح یا ناصحیح بودن نسبتِ وی در شاگردی یاقوت مستعصمی و سپس به نسخه شناسی دستنويس کتابخانه مجلس شوراي اسلامي پرداخته شده است.

کلیدواژه‌ها: نهج البلاغه، علی بن ابي‌طالب علیه السلام، نسخ خطی، احمد سهروردی، کتابخانه مجلس شوراي اسلامي.

 دریافت

  المناجاة الإلهيّات لأميرالمؤمنين علـىّ بن أبـى‌طالب عليه السلام/ بروايت سيّد ضياءالدين ابوالرضا فضل الله بن علی، الحسنى الراوندی؛ تحقیق: ‫الهام کوهستاني

 چکيده

المناجات الالهيّات، مناجاتي از اميرالمؤمنين علی (ع) است كه از طريق شيعه و سنّي روايت شده است. اين مناجات در منابع روايى، به شكل‌های گوناگونى نقل شده است. در برخی مصادر، همچون الصحيفه السجاديه، كامل الزيارات، دستور معالم الحكم، اقبال الأعمال، مزار شهيد، مصباح كفعمی، بحار الانوار، الصحيفه العلويه والتحفه المرتضويه و مفاتيح الجنان، قطعه‌ايى از اين حديث شريف آمده و به ساير امامان عليهم السلام نيز نسبت داده شده است. روايتگرِ اين مناجات شريف، سيّد ضياءالدين ابوالرضا فضل الله بن علی حسنى راوندی (د. پس از 572ق) است. اين نسخه نفيس، در حدود اواخر قرن ششم يا اوايل قرن هفتم هجري کتابت گرديده است و روزگاري متعلّق به مرحوم فخرالدين نصيري بوده است، امّا امروزه در موزه متروپليتن در نيويورک قرار دارد. در اين نوشتار، متن اصلي دعا با استفاده از نسخ ديگر تکميل گرديده است اصل نسخه نيز به صورت تصوير برگردان (فاکسيميله) در انجام متن مناجات اميرالمؤمنين عليه السلام، منتشر مي‌گردد.

کلیدواژه‌ها: علي بن ابي‌طالب (ع)، مناجات، دعا، امام سجاد (ع)، نسخه خطي، موزه متروپليتن، فخرالدين نصيري.

دریافت

 

نزهة‌العشاق في مکارم الاخلاق زين‌الدين ابن دُقماق حسيني/ زین الدین ابن دقماق حسینی؛ تحقيق محمّد برکت

چکيده

نزهة‌العشاق في مکارم‌الاخلاق، تأليف زين‌الدين علي بن محمد بن دُقماق حسيني، از دانشمندان قرن نهم هجري و از مشايخ اجازه ابن مؤذن جزيني و علي بن محمد بياضي (د. 877ق)، عنوان رساله‌اي در علم اخلاق است که در يک مقدّمه، دو مقام و يک خاتمه نگارش و به خواجه نصيرالدين حسين، يکي از ملوک تقديم شده است. در اين اثر نکات اخلاقي با استفاده از آيات و روايات، مورد بررسي قرار گرفته است. مؤلّف در اين اثر، عنايتي ويژه به ادبيات و شعر داشته است. از نزهة‌العشاق در کتابخانه‌هاي ايران چهار نسخه معرفي شده و در تصحيح حاضر از سه نسخه مذکور استفاده شده است.

کليد واژه‌ها: نزهة‌العشاق، ابن دقماق، اخلاق، شيعه اماميه، نسخه خطي.

دریافت

 

تصحیح انتقادی دیوان شهیدی قمی و سبک شعری او/ سید سعید احدزاده کلوری

چكيده

یکی از وظایف اصلی و خطیر اهل ادب، حفظ و معرفی ميراث فرهنگي و ذخاير گرانبهاي ادب فارسي است که در قالب نظم و نثر، از گذشتگان زبان و ادب فارسي باقی مانده است. تصحيح، معرفی و در دسترس قرار دادن اين آثار از مهمترین وظايف پاسداران علم و ادب ایران زمین است. بسیاری از اين آثار گرانبها به همت پيشينيان فاضل و پژوهشگران حوزه‌ی ادبیات تصحيح شده و بعضي ديگر به شکل نسخ خطي و بکر باقي مانده‌اند. از جمله‌ی اين آثار باید به دیوان شهیدی قمی (د. 935 يا 936ق)، از برجسته‌ترين شاعران قرن نهم و اوايل قرن دهم هجري اشاره نمود. شهيدي قمي را بايد از پيشتازان مكتب وقوعي برشمرد و احتمالاً نخستين كسي است كه تمام غزليات خود را به بيان واقعيات روابط عاشقانه اختصاص داده است و به همين دليل شعر او از نوعي تشخص سبكي برخوردار است. از شهیدی قمی 385 غزل به جا مانده است که در همه‌ی آنها ویژگی‌های سبک وقوعی کاملاً آشکار است. در اين مقاله به بررسي شيوه‌ی تصحيح، معرفي نسخ خطي، رسم‌الخط و نحوه نگارش نسخ تصحيح شده و ويژگي‌هاي سبکي اين اثر در حوزه‌هاي زباني، ادبي و فکري پرداخته شده است تا پیشگامی شهیدی قمی در شعر وقوعی و حتی شعر واسوخت اثبات گردد و اهمیّت و لزوم تصحیح دیوان شهیدی قمی باز نمایانده شود.

کلیدواژه‌ها: شهيدي قمي، مكتب وقوع، واقع‌گويي، عاميانگي، جزئي‌نگري، نسخ خطي.

دریافت

 

بررسی یادکرد نگارگران در شعر سبک هندی/ حمیدرضا قلیچ‏ خانی

چکیده

اساس آگاهی و اطلاعات کنونی از هنرمندان ایران به واسطه‏ ی آثار ایشان و همچنین کتاب‏های تاریخ و تذکره‏ هاست. در شرح حال و آثار نگارگران به ندرت به توصیف و خیال‏ پردازی سخنوران از ایشان اشاره شده است. کهن‏ ترین کاربرد واژه‏ ی نگارگری در شعر سبک خراسانی دیده شده است. همچنین از اوایل سبک خراسانی و متن‏ هایی چون شاهنامه‏ ی فردوسی (400-370 ق.)، واژه‏ ی مانی به عنوان نماد نگارگری بکار رفته است. در این مقاله به انعکاس نگارگران در تفکر و خیال سخنوران دوره‏ ی صفوی پرداخته شده است. در بخش نخست به بسامد و تکرار نام مانی و بهزاد، در بخش دوم ترکیب‏ های ساخته شده با نام این دو نگارگر در شعر سبک هندی و در بخش سوم نيز اطلاعاتِ هنری که از میان اشعار درباره‏ ی این دو نگارگر استخراج شده و توصیفاتِ سخنوران ارائه و بررسی می‏ گردد. در پایان، علاوه بر مانی و بهزاد به نام‏ نگارگرانی که به ندرت در سبک هندی بکار رفته اند، نیز اشاره شده است. جامعه‏ ی آماری این مقاله، دیوان‏ های حدود بیست سخنور سبکِ هندی از اواخر سده‏ ی 10 تا اواخر سده‏ ی 12 هجری است که برخی همچون بیدل و رایج، هندی بوده و زبان دوم آنها فارسی بوده است.

کلیدواژه‌ها: بهزاد، مانی، رضا عباسی، منوهر، نگارگری، نماد، دوره‏ ی صفوی، شعر سبک هندی، نسخ خطي.

دریافت

 

جایگاه وقف در گفتمان فرهنگی صفویه تا قاجار بر اساس متون تاریخی و اسناد موقوفات/ فاطمه ابوحمزه

این نوشتار در صدد تبیین جایگاه وقف در گفتمان فرهنگی پس از تشکیل دولت صفویه می‌باشد. بدین‌منظور ابتدا وضعیت موقوفات قبل از دوره صفویه بررسی می‌شود؛ سپس اهمیت وقف در حکومت صفویه و حکومت‌های پسين، از دو منظر نظارتِ دستگاه حکومتی در نگاهداری و اداره‌ی املاک وقفی و همچنین اهتمام پادشاهان در وقف املاک خود برای برخورداری از پاداش اخروی و تعهد آنان جهت رواج مذهب شیعه بدین طریق، مطالعه می‌گردد. همواره اوضاع فرهنگی اجتماعی جامعه‌ی ایرانی نقش تعیین‌کننده‌ای در نوع موقوفات داشته ‌است. حتی گاهی ناحیه‌ی جغرافیایی سبب نوع خاصی از وقف گردیده؛ وقف قنات‌ها در ناحیه‌ی کویری یزد حاکی از این مطلب است. همچنین اهمیت اقتصادی و اجتماعی موقوفات از جمله موقوفات آستانه مقدسه حضرت معصومه (ع) با استناد به اسناد مربوط به این آستانه نیز بررسی شده است.

کلیدواژه‌ها: وقف، وقفنامه، اجاره موقوفات، صفویه، قاجاریه، اسناد.

 دریافت

 

تذکره‌ی‌‌ مجمع‌الفضلاء محمد عارف بقایی بخارایی/ یوسف بیگ‌باباپور، محمّد خشکاب

چکیده

تذکره‌ی مجمع‌الفضلاء بقایی بخارایی در یک مقدمه، سه فرقه و یک خاتمه بین سال‌های 994 تا1000ق. تألیف شده و مشتمل بر معرفی بیش از 350 تن از شعرای قدیم، میانه و معاصر وی است. این کتاب به ابوالفتح سلطان اسفندیار بن سلطان خسرو بن سلطان یار محمد بن سلطان جانی بیگ که از ملوک شیبانیّه‌ی ماوراءالنهر است ( 906-1007ق.) اهدا شده و تنها دو نسخه از آن تا به حال شناسایی شده که آنچه در دسترس ما در تدوین این مقاله بوده، دستنویسی است که به سفارش مرحوم سعید نفیسی از روی نسخه‌ای به تملک شخصی در کابل کتابت شده و هم اکنون در دانشگاه تهران موجود است. این تذکره از حیث اطلاعات تاریخی و ترجمه‌ی احوال شعرا و نمونه اشعار ایشان، یکی از مهمترین تذکره‌های سده‌ی دهم و یازدهم هجری است و بسیاری از تذکره‌های بعد، از آن متأثر شده‌اند. در این مقاله، ضمن معرفی تذکره، مؤلف، نسخه‌ی‌‌ موجود و تأثیر و تأثّر آن در گستره‌ی‌‌ ادب فارسی با تکیه بر متن‌پژوهی و نسخه‌شناسی مورد بررسی قرار گرفته است.

 کلیدواژه‌ها: مجمع‌الفضلاء، بقایی بخارایی، نسخ خطی، تذکره‌ها.

دریافت

 

نسخه‌های نویافته از شاعران کُرد در کتابخانه‌ی دولتی برلین/ سیّد آرمان حسینی آبباریکی

چکیده

بسیاری از نسخه‌های خطی کُردی در کتابخانه‌های خارج از ایران نگهداری می‌شوند. در کتابخانه‌ی برلین حدود چهل نسخه‌ی کُردی موجود است که نیمی از آن‌ها دیوان و نیمی دیگر منظومه‌های دینی، غنایی، جُنگ و... هستند. برخی از این آثار قبلاً به صورت بازاری ـ و بدون تصحیحِ علمی و انتقادی ـ چاپ شده‌اند، امّا بیشتر آن‌ها تاکنون تصحیح نشده‌اند و ضروری می‌نماید مورد توجّه پژوهشگران قرار گیرند. نگارنده بر آن است تا به این مهم دست یازد؛ بنابراین در این جستار می‌کوشد ابتدا مناجات‌نامه‌ی الماس‌خان کندوله‌ای(شاعر سده‌ی دوازدهم هجری) را معرفی، تصحیح و ترجمه کند؛ سپس غزلیات فارسیِ عبدالرحمن‌‌بیگ صاحبقران(1805-1869م) متخلّص به «سالم» از شاعران برجسته‌ی کُرد عراقی را ـ که به فرهنگ و ادب ایرانی عشق می‌‌ورزیده و از مقلّدان خواجه‌ی شیراز، شمس‌‌الدین محمّد حافظ بوده است ـ ضمن معرفی اجمالی شاعر، تصحیح نماید.

کلیدواژه‌ها: نسخه‌های خطی، زبان کُردی، کتابخانه‌ی برلین، الماس‌خان، سالم.

دریافت

 

دیجیتال‌سازی نسخه‌های خطی در کتابخانه‌ها؛ سخت‌افزارها و نرم‌افزارهای مورد نیاز/ وحیده آقابابایی، مهدی محمدی

چکیده

نسخه‌‌های خطی حافظه‌‌های مکتوب هر کشور هستند که تجلی‌‌گاه توسعه و پیشرفت علمی در عصر پدیدآمدنشان محسوب می‌‌شوند، با نفوذ فناوری اطلاعات و ارتباطات در کتابخانه‌ها، بخش نسخه‌های‌‌ خطی کتابخانه‌ها با وجود سنخیت کم خود با فناوری‌های‌ جدید، از این فرصت به بهترین شکل ممکن استفاده کردند و از ارزش‌های افزوده فناوری‌ها در راستای فراهم‌آوری، حفاظت، سازماندهی، و اشاعه آثار خطی استفاده کردند، به همین دلیل کتابخانه‌ها با ورود تجهیزات‌ مناسب، هم‌زمان به فکر دیجیتال‌سازی نسخه‌های خطی افتادند و با توجه به امکانات توانستند در این مسیر پیشروی کنند، برخی تندتر و برخی کندتر، چرا که امروزه با استفاده دوربین‌‌های دیجیتال مخصوص تصویر‌‌برداری از نسخ‌‌خطی و اسکنرهای مختلف می‌‌توان تصویر دیجیتالی با‌‌ کیفیت از نسخه‌‌خطی تهیه نمود. از این‌‌رو مقاله حاضر کوشیده است تا به معرفی سخت‌افزار و نرم‌‌افزارهای مورد نیاز برای دیجیتال‌‌سازی نسخ‌‌خطی بپردازد.

کلید واژه‌‌ها: نسخ‌‌خطی، دیجیتال‌‌سازی، تصویر‌‌‌‌برداری، تجهیزات، سخت‌‌افزار، نرم‌‌افزار.

دریافت

 

مروری بر متون فهرستنویسی نسخ خطی در ایران/ نجمه باقریان

چکیده

نسخ خطی در عین آنکه با توجه به قدمت و نفاست آن، باید به بهترین شکل حفاظت و نگهداری شوند می بایست به نحو شایسته در دسترس محققان و پژوهشگران قرار گیرد تا در جنبه های مختلف آن تحقیق و به صورت چاپ منقّح و تصحیح شده در دسترس عموم قرار گیرد. در این صورت است که عملاً محتوای آن میراث ارزشمند تاریخی و علمی توسط نخبگان علمی و دانشمندان به معاصران منتقل می‌شود. اولین و اساسی‌ترین گام در احیای نسخه‌های خطی، معرفی آنها در قالب فهرست‌ها است و بدین لحاظ، فهرستنویسی نسخ خطی اهمیت بسیاری دارد. فهرستنویسی نسخ خطی از طریق کمک به کاربر نهایی و خدمت به نسخ خطی در واقع این منابع کهن و ارزشمند را شناسایی و مورد ارزیابی قرار می‌دهد و از سوی دیگر با ورود به چرخه استفاده توسط طالبان علم به نقش آفرینی در تولید علم می پردازد. هدف نوشتار حاضر، معرفی آثار فارسی منتشر شده در حوزه فهرستنویسی نسخ خطی در قالب کتاب، مقالات، پایان‌نامه، همایش‌ها، نشست‌ها و مصاحبه‌ها می‌باشد.

 کلیدواژه‌ها: فهرستنویسی، نسخ خطی، فهرست‌ها، پژوهش

دریافت

 

فهرست آثار دست نویس شیخ الطائفه محمد بن حسن طوسی و اهمیت آن/ محمدکاظم رحمتي

چکيده

انتشار کتابشناسی های موضوعی از نسخه های خطی، یکی از فعالیت هایی است که که کتابخانه بزرگ آیت الله مرعشی نجفی (ره) در سالیان اخیر، در کنار انتشار فهارس دستنويسهاي خود، شروع به انجام آن کرده است و به دلیل آنکه در این گونه آثار، نسخ خطی با توضیحات بیشتر و دقيقتری گزارش می شوند، به نوعی می توان تکمله ای بر فهارس منتشر شده آن کتابخانه دانست. از جمله این آثار، فهرست آثار دست نویس شیخ الطائفه محمد بن حسن طوسی است که از سوي آن کتابخانه و توسط آقاي میر محمود موسوی منتشر شده است. نوشتار حاضر گزارش و مروری بر این کتاب و اهمیت آن است.

کليد واژه‌ها: شيخ طوسي، کتابشناسي، نسخ خطي، کتابخانه آيت الله مرعشي.

دریافت